Er Kleppur barn síns tíma?

Geðsjúkdómar eins og geðklofi, geðhvörf og langvinnt þunglyndi eru algengari en flestir gera sér grein fyrir og hafa oft mikla fötlun í för með sér. Ýmsir þættir eins og fíkniefnaneysla, líkamlegir sjúkdómar og þroskaraskanir geta haft áhrif á gang og horfur þessara sjúkdóma. Alvarlegir geðsjúkdómar hafa áhrif á alla þætti lífsins og geta dregið verulega úr færni til athafna daglegs lífs, félagslegra samskipta og getu til náms eða vinnu. Aðstandendur standa oft ráðþrota gagnvart vanlíðan ástvinar síns og sjúkdómurinn verður þung byrði fyrir fjölskylduna að bera. Til að bæta gráu ofan á svart mæta einstaklingar með þessi alvarlegu veikindi því miður oft fordómum og einangrast frá vinum, kunningjum og jafnvel fjölskyldu.

Þeir sem þjást af alvarlegum geðsjúkdómum eiga að hafa aðgang að bestu mögulegu meðferð hverju sinni, rétt eins og þeir sem kljást við líkamlega sjúkdóma. Endurhæfing er mikilvæg mörgum sem stríða við erfiða geðsjúkdóma og gerir þeim kleift að bæta líðan, auka færni og þar með bæta lífsgæði sín.

Saga geðlækninga á Íslandi tengist Kleppsspítala sem á sér langa sögu og varð nýlega 100 ára. Við sameiningu stóru spítalanna (Landspítala og Borgarspítala) um síðustu aldamót voru gerðar meiriháttar breytingar á geðsviði Landspítala og Kleppur varð miðstöð endurhæfingar geðsjúkra innan spítalans. Á síðustu misserum hefur mikil hugmynda- og þróunarvinna verið unnin á Kleppi, með það að markmiði að endurbæta endurhæfinguna og aðlaga hana að nútímakröfum.

Það hefur hins vegar lengi staðið endurhæfingarstarfinu fyrir þrifum að í hugum margra er Kleppur enn gamaldags geðveikrahæli og það viðhorf ríkir að sjúklingar eigi að vistast þar til langtíma. Í mörg ár gekk erfiðlega að útskrifa full meðhöndlaða og endurhæfða einstaklinga af spítalanum. En sem betur fer hefur margt breyst til batnaðar.

Síðustu árin hefur búsetuúrræðum fyrir geðfatlaða fjölgað víða, t.d. í Reykjavík og í Hafnarfirði. Opnaðir hafa verið svokallaðir þjónustuíbúðarkjarnar, þar sem langveikir einstaklingar búa í eigin íbúðum og fá þjónustu og stuðning við hæfi, jafnvel allan sólarhringinn. Það að einstaklingar með alvarlega geðsjúkdóma „búi“ á Kleppi í áraraðir heyrir nú sögunni til.

Í allri okkar vinnu er lögð áhersla á teymisvinnu, þar sem allar starfsstéttir taka þátt, hvort sem um er að ræða geðlækna, hjúkrunarfræðinga, félagsráðgjafa, sálfræðinga, iðjuþjálfa, sjúkraþjálfa eða annað fagfólk. Leguplássum hefur verið fækkað og lögð er áhersla á aukna endurhæfingu utan sjúkrahússins. Á Kleppslóðinni eru nú tvær öflugar endurhæfingardeildir þar sem áherslan er á markvissa endurhæfingu á sem stystum tíma á legudeild. Þá hefur Kleppur stóra göngudeild þar sem meðferð langveikra einstaklinga er fylgt eftir. Stór þáttur í þeirri vinnu er eftirfylgni í heimahúsi og í sérhæfðum íbúðarkjörnum.

Í stóru húsi í Laugaráshverfinu er endurhæfingardeild fyrir unga einstaklinga með byrjandi geðrofssjúkdóma (E-LR). Þar er áherslan á að vinna með styrkleika hvers og eins og efla innsæið sem miðar allt að því að einstaklingurinn öðlist færni til sjálfsbjargar. Heilsurækt og félagsfærnisþjálfun ásamt rólegu og uppbyggjandi umhverfi eru hluti þeirra verkfæra sem notuð eru þar. Starfsemin þar er í mikilli þróun með það fyrir augum að efla snemminngrip í einhverja þá alvarlegustu og erfiðustu sjúkdóma sem leggjast á ungt fólk.

Það er okkar skoðun að endurhæfing geti ekki alfarið farið fram inni á stofnun. Mikilvægur þáttur endurhæfingar er að auka færni einstaklings til að taka þátt í daglegu lífi og leysa þau vandamál sem upp koma. Ef sú þjálfun sem á að auka færnina fer einungis fram innan stofnunar er ólíklegra að framfarirnar yfirfærist á daglegt líf í venjulegu umhverfi einstaklingsins. Endurhæfing gefst best þegar hún fer fram í því umhverfi sem hver og einn lifir og hrærist í dags daglega.

Þetta er starfsfólk endurhæfingarsviðs meðvitað um og unnið er að því að færa þungamiðju endurhæfingarinnar út fyrir legudeildirnar og inn í nærumhverfi skjólstæðinga okkar. Þeir fá í auknum mæli aðstoð við að tengjast úrræðum utan stofnunarinnar eins og Fjölmennt, Geysi, Hugarafli, Geðhjálp, Hlutverkasetrinu, Atvinnu með stuðningi og athvörfum Rauða krossins svo eitthvað sé nefnt. Stuðningur við einstaklinga í heimahúsi hefur einnig aukist á síðustu misserum. Á E-LR er stefnt að því að koma á fót samfélagsgeðteymi fyrir ungt fólk með byrjandi geðrofssjúkdóma.

Það er hins vegar ljóst að alltaf verður ákveðinn hópur einstaklinga sem er svo fatlaður af sínum veikindum að meðferð og endurhæfing í heimahúsi gengur ekki upp tímabundið. Þá er nauðsynlegt að hafa til umráða legudeildir þar sem hægt er að tryggja öryggi sjúklinga, hefja meðferð og endurhæfingu þangað til það er tímabært að flytja meðferðina aftur út fyrir veggi spítalans.

Það er okkar niðurstaða að Kleppur sem gamaldags geðveikraheili sé barn síns tíma. Nútímavæddur Kleppur sem býður upp á og styður við bestu mögulega endurhæfingu og leggur áherslu á öflug tengsl út í samfélagið, er hins vegar stór þáttur í þeirri geðheilbrigðisþjónustu sem við teljum nauðsynlega og viljum taka þátt í að bjóða upp á.