Tækniframfarir í hnotskurn

Þegar fjallað er um byggðaröskun á Íslandi benda margir á kvótakerfið sem sökudólg. Það er mikil einföldun. Kvótaflutningar eiga sér yfirleitt stað í tengslum við hagræðingu af einhverjum toga, sem oft er forsenda þess að útgerðarfyrirtækin geti greitt hærri laun. Þessar færslur hafa því stutt við byggð á allmörgum stöðum um landið, þó það sé alls ekki sjálfgefið að fólksfjöldi vaxi í kjölfar bættrar kvótastöðu. Fólksfækkun hefur jafnvel átt sér stað á sumum stöðum sem bætt hafa við sig kvóta, t.d. á Neskaupstað. Kvóta- og fólksflutningar á milli sveitarfélaga eru því aðeins einn þáttur í ferli sem á sér mun dýpri rætur. Ekki er því hægt því að tengja þessa tvö atriði saman með jafn afgerandi hætti og margir gera.

Til að skilja þessar breytingar þarf að skoða þær í sögulegu samhengi. Rót vandans í mörgum smærri sveitarfélögum liggur í frystihúsa- og skuttogaravæðingu byggðanna sem ráðist var í á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Þessi fjárfesting leiddi til mikillar aflaaukningar og örrar fólksfjölgunar á smærri stöðum, sem nú er að nokkru að ganga til baka. Afkastageta fiskvinnslunnar vítt og breitt um landið hefur lengi verið mun meiri en þörf er á og því er viðbúið að staðir á landsbyggðinni takist á um hráefni og kvóta.

Ef sóknarmark yrði tekið upp í fiskveiðum við Ísland yrðu áhrifin eftir landshlutum mjög mismunandi. Þeir útgerðarstaðir sem næstir eru miðunum gætu hagnast á kostnað þeirra staða sem fjær eru. Þetta stafar af því að við sóknarmark verða veiðarnar að keppni á milli einstakra skipa og byggðarlaga. Þeir sem eiga styst til hafnar frá miðunum hafa því möguleika til þess að veiða mest. Veiðiþol fiskistofnanna er takmarkað og ef þeir sem eru nær veiða meira hlýtur minna að koma í hlut þeirra sem fjær eru þar sem heildarafli er takmarkaður. Frjálsar veiðar myndu því leiða til byggðaröskunar innan landsbyggðarinnar, styrkja sumar byggðir en veikja aðrar. Frjálsar fiskveiðar gætu hins vegar aldrei leitt til byggðastefnu sem landið í heild gæti sætt sig við auk þess sem aflaverðmæti myndi hrapa þar sem veiða þyrfti í lotum eins og gert var fyrir daga kvótakerfisins. Við frjálsar veiðar gildir: fyrstur kemur fyrstur fær.

Sóknartakmarkannir hafa, þar sem þær hafa verið reyndar, leitt til offjárfestingar, slæmrar nýtingar framleiðslufjármuna og lélegrar afkomu. Jafnvel þótt útgerðarstaðir sem fjærst eru miðunum myndu sætta sig við að hætta útgerð myndi sóknarmarkið ekki vera nein byggðablessun þegar til lengri tíma er litið.

Byggðaröskun á Íslandi hefur þó sennilega orðið mest vegna tækniframfara í veiðum og vinnslu. Til að átta sig betur á þessari staðhæfingu er einfaldast að skoða myndirnar þrjár sem fylgja greininni sem spanna 50 ár í sögu uppsjávarveiða – þær segja meira en þúsund orð.

Á efstu myndinni má sjá um 50 báta liggja við bryggju í Neskaupstað árið 1961. Þessir bátar báru um 2.500 tonn af síld og til að veiða hana þurfti um 350 sjómenn. Á annarri myndinni má sjá sex skip bíða löndunar á Siglufirði árið 1980. Skipin báru um 2.500 tonn af loðnu og þurfti um 100 sjómenn til að veiða þann afla. Neðsta myndin sýnir síðan fjölveiðiskipið Beiti frá Neskaupstað sem ber svipaðan afla af loðnu eða síld en er með um 10 menn í áhöfn. Þetta eru tækniframfarir í hnotskurn. Á 50 árum þarf 340 færri sjómenn til að veiða 2.500 tonn af síld. Tækniframfarir hafa síst orðið minni í vinnslu. Augljóst er hvaða áhrif þetta hefur haft á byggðaþróun í landinu.

Næst mun ég, í fimmtu og síðustu grein minni um íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið, draga saman niðurstöður af umfjöllun síðustu daga.