Leysum húsnæðisvandann til fram­búðar

Talið er að um 6.500 íbúðir standi nú óseldar og auðar á Íslandi. Þetta er ekki tímabundin skekkja heldur einkenni óstöðugs kerfis sem sveiflast milli skorts og offramboðs með miklum samfélagslegum kostnaði.

Vitað er að fjöldi fólks myndi vilja kaupa íbúðir en hefur ekki nægan kaupmátt. Helsta ástæða eru háir vextir og ráðstafanir Seðlabankans til að draga úr verðbólgu. Gjaldmiðillinn okkar er stór hluti vandans en látum það liggja milli hluta hér.

Þegar íbúðir seljast ekki þrengir það að byggingaraðilum. Fjárfestingar dragast saman, verkefni eru sett á ís og nýbyggingarstarfsemi dregst saman. Afleiðingarnar eru vel þekktar: þekking og geta í greininni glatast smám saman, fyrirtæki minnka við sig eða hverfa af markaði og fólk missir vinnu. Þegar næsta uppsveifla kemur blasir hins vegar við sama vandamál og áður – skortur á íbúðum, hækkandi verð og spennuþrýstingur í hagkerfinu.

Þáttur sveitarfélaga

Sveitarfélög eiga að leitast við hjálpa þeim sem eru hjálpar þurfi varðandi framfærslu og húsnæði. Sumir segja að húsnæði séu mannréttindi.

Til að sinna þessu eiga sum sveitarfélögin margar íbúðir og leigja undir markaðsverði. Einnig hjálpa sum með húsaleigubótum.

Reykjavíkurborg á um 3.000 íbúðir og Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær eiga hvert um sig einhver hundruð íbúða. Samtals eiga sveitarfélög líklega um 4.000 íbúðir.

Sveitarfélögin ættu að stíga inn á húsnæðismarkaðinn þegar að kreppir eins og nú, með markvissum hætti. Þau gætu til dæmis keypt verulegt magn óseldra íbúða hvert á sínu svæði, á kjörum sem endurspegla stöðuna – þar sem líklegt er að magnafsláttur fengist við slík kaup. Við núverandi aðstæður þyrftu þau að kaupa um 3.000 íbúðir svo um muni.

Þar sem vöntun er á leiguhúsnæði gætu sveitarfélög leigt þær út tímabundið á vægu leigumarkaðsverði og þannig dregið úr þrýstingi á leigumarkaði. Þar sem eftirspurn eftir slíku er lítil gætu geymt þær þar til kaupmáttur fólks vex.

Byggingafélög

Þessi nálgun myndi styðja við byggingariðnaðinn og gera þeim kleift að halda áfram að byggja, byggingarstarfsfólk héldi vinnu, þekking og atvinnutæki héldust innan greinarinnar.

Stöðugra húsnæðisverð

Þetta myndi stuðla að stöðugra húsnæðisverði til lengri tíma. Þegar næsta uppsveifla hefst gætu sveitarfélög selt hluta af eignasafni sínu aftur inn á markaðinn og þannig aukið framboð þegar mest reynir á. Það myndi draga úr verðbólguskoti á fasteignamarkaði sem hefur verið endurtekið vandamál hér á landi. Nettó kostnaður sveitarfélaga með þessari nálgun þarf ekki að vera mikill.

Betra húsaleiguverð

Þessi leið myndi styrkja leigumarkaðinn. Með auknu framboði á leiguíbúðum þegar þörfin er mest myndi húsaleiga lækka eða að minnsta kosti hækka hægar, sem skiptir verulegu máli fyrir heimili sem ekki eru í stöðu til að kaupa.

Fjármögnun er auðveld

Fjármögnun sveitarfélaga til húsnæðiskaupa ætti ekki að vera flókin. Lífeyrissjóðir og bankar hafa bæði bolmagn og hagsmuni af stöðugum húsnæðismarkaði. Þeir fjármagna nú hvort sem er byggingu og kaup fólks á íbúðum að miklu leyti. Hér væri því bara um flutning lána frá byggjendum til sveitarfélaga og síðar til almennara húsnæðiskaupenda.

Hugsum til framtíðar

Það sem hér er lagt til er í raun ekki róttæk hugmynd.

Húsnæðismarkaður sem sveiflast á milli skorts og offramboðs er ekki náttúrulögmál. Með markvissum aðgerðum er hægt að skapa meiri stöðugleika og betri lífskjör.

Spurningin er ekki hvort við höfum efni á því að grípa inn í. Spurningin er hvort við höfum efni á því að gera það ekki.

Höfundur er viðskiptafræðingur.