Orð hafa ábyrgð

Í umræðunni, ekki síst þeirri sem fram fer á Facebook, vill bregða við blindri foringjatrú á dómstóla landsins. Öllu, smáu sem stóru, skal vísað til dómstóla, þeirra sömu sem í aðra röndina eru sakaðir um hlutdrægni, vanhæfi og klíkuskap. Það er rétt eins og aðrar stofnanir þjóðfélagsins, þar á meðal fjórða valdið, fjölmiðlarnir, beri enga ábyrgð og hafi engu hlutverki að gegna. Að vísu getur verið þægilegt að einblína á þess konar æðri máttarvöld og komast þannig hjá því að líta í eigin barm.

Síðasta umræðuefnið sprettur upp í kjölfar andláts ógæfumanns sem var á jaðri samfélagsins alla sína tíð. Nú virðist eiga að vekja hann til nýs og betra lífs með hjálp dómstólanna. Atvinnuhugsuðir og opinberar persónur rifja upp kynni sín af manninum og það sem virðist koma þeim á óvart er að hann hafi verið manneskja. Og hafin er undirskriftasöfnun á Facebook um að taka allt málið upp á nýtt.

Stöldrum aðeins við. Sumir muna, aðrir ekki, hvílíkt nornafár ríkti á Íslandi þegar þetta mál reið yfir fyrir 35 árum. Á meðan gjörsamlega óhæft réttarkerfi hélt fjölda manns í gæsluvarðhaldi mánuðum saman góluðu blaðasöludrengirnir í Austurstræti fyrirsagnir um sannleika dagsins þar sem einangraðir og varnarlausir einstaklingar voru úthrópaðir morðingjar. Gífuryrðin flugu um sali Alþingis þar sem sumir þóttust sjá tengsl milli meintra glæpa og ákveðinna stjórnmálaflokka. Og þjóðin, almenningur, drakk allt þetta í sig og komst í stuð.

Kjaftasögurnar spruttu og döfnuðu – ímyndunaraflið og illkvittnin áttu sér engin takmörk. Á vordögum var fluttur inn vestur-þýskur lögreglumaður sem átti að leysa hina miklu flækju sem lögreglumönnum hafði tekist að skapa á tæpu hálfu ári, allt frá því að Erla og Sævar voru handtekin fyrir póstsvindl rétt fyrir jól.

Sök dómskerfisins þarf varla að ræða, hún liggur í augum uppi. Hún blasti við okkur sumum þá og tilraunir hafa verið gerðar til að lýsa henni í heimildarþáttum og bókum. Sumir fengu óverðtryggðar skaðabætur en ekki þá frekar en nú bæta peningar þann sársauka og skaða sem verður á lífi fórnarlamba kerfisins það sem eftir er.

Á þessum tíma setti enginn spurningarmerki við hæfi eða aðferðir lögreglunnar. Síðdegisblöðin Dagblaðið og Vísir voru í brjálaðri samkeppni og beittu fyrir sig æsifyrirsögnum, Alþýðublaðið reyndi að feta í fótspor þeirra en hvergi örlaði á vandaðri og gagnrýnni blaðamennsku. Í besta falli íþróttafréttamennsku sem átti þó engan veginn við.

Allt þetta lapti almenningur í sig og var ekki seinn á sér að dæma menn á víxl. Með ýmsum formerkjum. Ég man varla eftir nokkrum sem staldraði við og velti fyrir sér hvað þessi gauragangur gengi út á. Að vísu skrifaði Stefán Unnsteinsson bók þar sem hann gerði tilraun til að sýna lítilmagnanum skilning og krafsa í þá glansmynd sem þjóðin, afkomendur víkinganna í beinan karllegg, hafði af sjálfri sér. Þar sem aðeins hinir sterku lifa af.

Lítið hefur þó breyst hvernig hin íslenska þjóð lítur á þá sem minna mega sín. Skuggaplönturnar sem alast ekki upp við svokallaðar eðlilegar aðstæður með foreldra á lífi og í fullri vinnu, sem búa ekki í mannsæmandi húsnæði eða fá þá alúð og uppörvun sem ættu að vera grundvallarréttindi allra barna. Í því sambandi nægir að minna á börn bandarískra hermanna sem ólust upp við skömm, fyrirlitningu og oftar en ekki fátækt.

Það er áleitin spurning hvort upptaka málsins er besta aðferðin til að sýna Sævari virðingu. Hvort ekki væri þörf á að líta í eigin barm og leggja sitt af mörkum til að rjúfa vítahringinn. Leitast við að skapa samfélag manna þar sem allir fá að njóta sín hvernig sem þeir eru feðraðir.

Slíkt uppgjör fjallar ekki eingöngu um meinta sekt eða brot á refsilögum. Lög og réttur í hverju samfélagi eru mikilvæg en það þarf líka að eiga sér annað uppgjör sem er ekki síður mikilvægt.

Þá vilja gleymast allir hinir einstaklingarnir sem áttu um sárt að binda vegna þessa viðurstyggilega sakamáls. Bæði þeir sem misstu heilsu eftir langa einangrun í klefunum í Síðumúla en einnig aðstandendur þeirra. Sem lágu ekki aðeins andvaka vegna ástvina sem voru geymdir bak við lás og slá heldur þurftu líka að mæta kjaftasögum og ónærgætnum athugasemdum á degi hverjum. Dómharkan var óheft. Þjóðin veigraði sér ekki við að taka þá af lífi ungu mennina, en skömmu áður höfðu aðrir menn hangið í sama gálga fyrir sömu sakir.

Orðið áfallahjálp var ekki komið inn í íslenska tungu á þessum tíma. Þetta mál mun aldrei hverfa og því er mikilvægt að draga lærdóm af lífsreynslunni. Lexían er meðal annars sú að trúa ekki blint á kerfi og vald sem mennirnir hafa skapað í nafni réttvísinnar. Einnig að orðum fylgir ábyrgð.

Sú umræða sem blossar upp nú minnir óþyrmilega á þann æsing sem átti sér stað fyrir 35 árum. Stóryrði og yfirlýsingagleði. Og eitthvað ósmekklegt við að nýlátinn maður sé gerður að kjölturakka sjálfskipaðra alþýðudómara. Er hún tilraun til friðþægingar eða vel yfirveguð ósk um betra samfélag? Í hverju ætti endurtaka málsins að felast? Margir málsaðilar eru horfnir af sjónarsviðinu og gögn málsins hugsanlega meingölluð. Ætti slík endurtaka að leysa gátuna miklu eða beina sjónum að meintu harðræði lögreglunnar? Því er brýnt að spyrja sig að því hvaða ávinningur væri af slíkri endurupptöku.

Mennirnir sem sátu inni og fjölmargir aðstandendur þeirra hafa reynt að möndla eins vel úr lífi sínu og kostur er. Endurupptaka málsins myndi óneitanlega hræra uppi í sárri lífsreynslu þeirra. Því er mikilvægt að hugsa sig vel um og hafa hugfast að nærgætni skal höfð í nærveru sálar.