Sleggjudómar

Heiða Björg Pálmadóttir skrifar um dómsmál.

Í grein Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings, sem birtist í Fréttablaðinu fimmtudaginn 18. febrúar sl., kemur fram nokkur gagnrýni á Barnaverndarstofu í tengslum við nýfallinn dóm Héraðsdóms Norðurlands eystra, þar sem starfsmaður á meðferðarheimilinu Árbót var dæmdur fyrir að hafa beitt tvær stúlkur á heimilinu kynferðislegu ofbeldi á meðan hann starfaði þar. Barnaverndarstofa telur rétt að leiðrétta nokkur atriði í grein Vigdísar svo draga megi réttar ályktanir í málinu.

Vorið 2008 barst tilkynning um að stúlkan A, sem dvaldist á Árbót, hefði greint frá því að hún og önnur stúlka, B, hefðu verið beittar kynferðislegu ofbeldi af hálfu tiltekins starfsmanns á heimilinu og að í eitt skipti hefðu brot átt sér stað gagnvart þeim báðum í einu. Barnaverndarstofa hlutaðist strax til um að málið yrði kært og jafnframt gaf stofan rekstraraðilum Árbótar fyrirmæli um að leysa manninn frá störfum á meðan lögregla rannsakaði málið. Báðar stúlkurnar gáfu skýrslu fyrir dómi. A staðfesti að brotin hefðu átt sér stað en B neitaði staðfastlega að nokkuð hefði gerst. Lögregla sendi málið til ríkissaksóknara og var niðurstaða saksóknara sú að fella málið niður, ekki síst með hliðsjón af misvísandi framburði stúlknanna.

Vorið 2009 greindi þriðja stúlkan, C, frá því að sami starfsmaður hefði leitað á hana. Á sama tíma breytti stúlkan B sínum framburði og sagði frá því að umræddur starfsmaður hefði beitt bæði hana og stúlkuna A kynferðislegu ofbeldi. Sama dag og þær upplýsingar bárust gerði Barnaverndarstofa kröfu um að starfsmaðurinn viki á ný. Sögðu rekstraraðilar heimilisins starfsmanninum svo endanlega upp nokkrum vikum síðar. Ákæra var gefin út vegna brota á árinu 2008 gegn stúlkum A og B, og sakfelldi Héraðsdómur Norðurlands eystra starfsmanninn á dögunum fyrir brot gegn þeim báðum. Ríkissaksóknari felldi hins vegar niður mál C.

Í grein Vigdísar er það gagnrýnt að Barnaverndarstofa hafi, í kjölfar niðurfellingar málsins sumarið 2008, fært viðkomandi starfsmann til í starfi á annað meðferðarheimili og heimilað honum að snúa aftur til starfa að Árbót eftir að það meðferðarheimili var lagt niður. Hið rétta er að Barnaverndarstofa hefur ekki húsbóndavald yfir starfsmönnum meðferðarheimila sem rekin eru á vegum stofunnar. Þau eru rekin af einkaaðilum en gerðir þjónustusamningar við Barnaverndarstofu um reksturinn. Það voru því rekstraraðilar heimilanna, en sömu aðilar ráku bæði meðferðarheimilin, sem tóku þessar ákvarðanir.

Þegar ríkissaksóknari hafði tekið ákvörðun um að fella málið niður lögðu rekstraraðilar ríka áherslu á að viðkomandi starfsmaður sneri aftur til starfa. Við mat á því hvort mögulegt væri að gefa rekstraraðilum fyrirmæli um annað varð Barnaverndarstofa að taka mið af þeirri grundvallarreglu að maður telst saklaus þar til sekt hefur verið sönnuð. Er sú regla vernduð bæði í stjórnarskránni og alþjóðlegum mannréttindasamningum. Hefur Mannréttindadómstóll Evrópu t.a.m. dæmt einstaklingum bætur vegna þess að ríki hafi brotið þessa reglu. Krafa um uppsögn á þeim tíma hefði því í raun falið í sér að opinber stofnun settist í dómarasæti og svipt mann, sem hvorki hafði verið ákærður né dæmdur, lífsviðurværi sínu og mannorði án dóms og laga.

Með hliðsjón af áðurnefndri grundvallarreglu er því að jafnaði ekki mögulegt að segja starfsmanni upp nema að til ákæru komi í málum af þessum toga. Með því að uppsögn eigi sér stað áður en dómur fellur getur þó verið nokkuð langt í að láta börnin njóta vafans. Þá skoðun Vigdísar, að útgáfa ákæru skipti engu máli í þessum efnum, verður að skilja á þann veg að fortakslaust beri að segja starfsmanni upp störfum ef á hann eru bornar sakir. Óþarft er að fjölyrða um þau mannréttindabrot sem af slíkri reglu hlytust eða hvernig til tækist að fá starfsfólk til að sinna meðferðarstörfum með börnum.

Barnaverndarstofa hefur þó ekki útilokað að víkja frá þessari meginreglu ef sérstök rök væru fyrir því sem byggð væru á ótvíræðum forsendum. Í þessu máli voru hins vegar fyrir hendi rök sem sterklega mæltu með þeirri leið sem valin var. Síðastliðið sumar fól félags- og tryggingamálaráðuneytið sérfræðingi í vinnurétti að fara yfir embættisfærslur Barnaverndarstofu varðandi þennan þátt málsins. Niðurstaðan var sú að úrlausn þess hefði verið fullkomlega eðlileg að teknu tilliti til barnaverndarlaga og meginsjónarmiða vinnuréttar.

Af lestri greinar Vigdísar má ráða að með breyttu eftirliti eða annars konar vinnulagi í málum sem þessum sé hægt að koma í veg fyrir að brot gegn börnum inni á meðferðarheimilum geti átt sér stað. Slíkar hugmyndir eru því miður óskhyggja. Staðreyndin er sú að siðblindir menn með annarlegar hvatir leggja sig fram um að ráða sig til starfa þar sem þeir geta brotið gegn börnum. Ekki eru til þekktar aðferðir sem unnt er að beita til að greina þá fyrir fram. Sterkasta vopn barnaverndaryfirvalda í þessum efnum er að auka þekkingu á eðli kynferðisbrota þannig að þeir sem starfa með börnum séu vakandi, hlusti á börnin og bregðist við frásögn þeirra. Sakfelling Héraðsdóms Norðurlands eystra er skref í rétta átt. Dómurinn fælir kynferðisafbrotamenn frá því að ráða sig til starfa á slíkum stofnunum þar sem líklegt er að brotið komist upp. Mikilvægast er þó að hann sýnir að kerfið tekur alvarlega frásagnir þeirra barna sem hafa hugrekki til að segja frá ofbeldinu enda eiga þær stúlkur, sem þorðu að stíga fram, að hrós skilið. Þær eiga stærstan þátt í þeim áfangasigri sem dómurinn þó er.

Höfundur er lögfræðingur Barnaverndarstofu.