Söguskoðun sófaspekinga

Ófá íslensk mennta- og gáfumenni virðast endalaust geta framleitt hugmyndir sem til þess eru fallnar að skekkja eða veita furðulega mynd af þróun íslenskrar fiskveiðistjórnar. Ein þessara hugmynda er að um margra áratuga skeið hafi gengisfellingar til hagsbóta fyrir íslenskan sjávarútveg stuðlað að rýrnun kaupmáttar almennings (sjá t.d. ritstjórnargrein Páls Baldvins Baldvinssonar í Fréttablaðinu 25. mars sl.).

Þessi söguskoðun er afar sérstök að því leyti að þegar á 7. og 8. áratug síðustu aldar bentu ýmsir virtir hagfræðingar á það að gengi íslensku krónunnar væri haldið óeðlilega háu með tilliti til framleiðsluþátta samfélagsins, þ.e. að hin einhæfa útflutningsstarfsemi leiddi til þess að sjávarútvegur greiddi í reynd auðlindaskatt til samfélagsins í formi of hás gengis. Þetta þýddi með öðrum orðum að reka átti sjávarútveg „á núlli" til að aðrir hagsmunaaðilar í samfélaginu gætu flutt inn vörur sem þeir ella hefðu ekki haft efni á. Þannig átti hagnaðinum af nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar að vera dreift um allt samfélagið.

Þegar óstjórn efnahagsmála og illa skipulagðar fiskveiðar í atvinnuskyni leiddu með reglulegu millibili til taprekstrar í sjávarútvegi þurfti að fella gengið til að atvinnugreinin næði núllstöðu. Slíkar gengisfellingar voru eingöngu staðfesting á agalausri efnahagsstjórn og vanhugsaðri fiskveiðistjórn en ekki birtingarmynd þess að sjávarútvegur væri dragbítur á efnahagslífið. Þetta skipulag hélt sér að mestu fram á upphaf tíunda áratugar síðustu aldar.

Að mínu mati telst það til pólitískra afreka ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar að hafa staðið fyrir samþykkt ótímabundinna laga um stjórn fiskveiða árið 1990. Þau lög höfðu þau áhrif að leyfilegur heildarafli í mörgum mikilvægum tegundum var að jafnaði ákveðinn í samræmi við tillögur fiskifræðinga í stað þess að ráðherra á hverjum tíma gæti alfarið hundsað álit þeirra og ákveðið mun hærri heildarafla. Lögin veittu atvinnugreininni sjálfri einnig tæki og tól til að veiða heildaraflann með sem lægstum tilkostnaði. Þetta var gert með því að skilgreina aflaheimildir til langs tíma, gera þær einstaklingsbundnar og framseljanlegar. Þrátt fyrir þó nokkur frávik frá þessu skipulagi hefur rekstur íslensks sjávarútvegs gengið vel síðan árið 1991, þ.e. hann hefur verið að jafnaði rekinn með hagnaði. Þessi ávinningur skilar sér til samfélagsins með margvíslegum hætti, svo sem hærri launum til þeirra sem starfa við sjávarútveg og hærri skatttekjum ríkis og sveitarfélaga.

Það væri þarft verk fyrir marga sófaspekinga íslenskrar menntaelítu að kynna sér sögu íslenskrar fiskveiðistjórnar betur og bera hana t.d. saman við þróun fiskveiðistefnu Evrópusambandsins frá árinu 1983. Sé það gert af bærilegri sanngirni sést hversu stoltir Íslendingar geta verið af sínu fiskveiðistjórnkerfi. Það breytir því ekki að þessi árangur af íslenska kerfinu hefur kostað veruleg átök og fórnir. Þótt margt hefði mátt fara betur á þessari vegferð er auðvelt að glutra niður þeim árangri sem náðst hefur. Það mun að öllum líkindum gerast sé það einbeittur vilji stjórnmálamanna að taka upp kerfi sem stuðlar að ofveiði og efnahagslegri sóun.

Höfundur er sérfræðingur við Lagastofnun Háskóla Íslands.