Athugasemdir við grein Helga Hjörvars

Í grein í Fréttablaðinu 21. nóvember 2008 rekur Helgi Hjörvar alþingismaður 23 atriði sem hann telur sýna fram á stjarnfræðilegt vanhæfi yfirstjórnar Seðlabankans. Hér skal aðeins í örstuttu máli brugðist við athugasemdum Helga í sömu töluröð og þær voru í grein hans.

1. Seðlabankinn er ekki gjaldþrota. Líkt og margir aðrir er líklegt að Seðlabankinn verði fyrir tjóni vegna hruns bankanna en stærð þess liggur ekki fyrir. Seðlabankinn bauð innlendum bönkum upp á áþekka fyrirgreiðslu og seðlabankar í öðrum löndum og tók að veði hliðstæð verðbréf og aðrir seðlabankar, þ.m.t. skuldabréf útgefin af bönkum. Hið sama gerði t.d. Seðlabanki Evrópu. Hægt hefði verið að búa svo um hnúta að veð Seðlabankans hefðu verið tryggð í uppskiptingu bankanna í október. Kosið var að fara þá leið sem farin var til þess að kröfuhafar sætu allir við sama borð og að ekki yrði sköpuð tilefni til málssóknar af hálfu erlendra kröfuhafa vegna mismununar.

2. Seðlabankinn hefur rækilega gert grein fyrir gjaldeyrisforða sínum í ritum sínum og annars staðar. Í minnisblaði sem birt var á heimasíðu bankans 9. október sl. var gerð grein fyrir viðleitni hans til þess að stækka forðann í ár. Gagnrýni Helga er hafnað.

3. Ekki er rétt að bankanum hafi staðið til boða lán frá JP Morgan á góðum kjörum sl. vor, hvað þá í þeirri fjárhæð sem Helgi gefur í skyn.

4. Það er rangt að bankinn átti sig ekki á hlutverki sínu í fjármálastöðugleika. Hann hefur kappkostað að sinna því hlutverki af kostgæfni eins og endurspeglast m.a. í ritum hans. Þá hefur hann beitt reglum um gjaldeyrisjöfnuð og lausafjárkvöð og vakað yfir hvoru tveggja. Lækkun bindiskyldu árið 2003 var síðasti áfanginn í að skapa innlendum fjármálafyrirtækjum sömu rekstrarskilyrði og fjármálafyrirtæki bjuggu við á evrópska efnahagssvæðinu. Það var í samræmi við stefnu sem mótuð var á árinu 1998. Frá árinu 2003 voru bindiskyldureglur Seðlabanka Íslands nánast samhljóða reglum Seðlabanka Evrópu.

5. Seðlabanki Íslands náði verðbólgumarkmiði sínu á fyrri hluta verðbólgumarkmiðsskeiðsins. Rækilega hefur verið gerð grein fyrir því hvers vegna erfitt var að ná markmiðinu á síðustu misserum og fer því fjarri að þar sé við Seðlabankann einan að sakast. Framvinda opinberra fjármála, skattabreytingar, fyrirkomulag húsnæðislána, opinberra og annarra, stórðiðjufjárfestingar, miklar launahækkanir o.fl. urðu þess valdandi að þensla varð meiri en ráðið var við með stjórntækjum peningamála einum.

6. Svar við 5. lið á að nokkru leyti við í 6. lið. Kynnt var undir neyslu og fjárfestingargleði með ónógu aðhaldi á öðrum sviðum efnahagslífs en peningamála.

7. Þessi liður er tæpast svaraverður. Gjaldeyrisforði þjóðarinnar er ávaxtaður samkvæmt reglum sem um það gilda, í traustum skuldabréfum og á innlánsreikningum í alþjóðlega viðurkenndum og traustum fjármálafyrirtækjum.

8. Seðlabankinn hafði ágæta mynd af stöðu bankanna á fyrri hluta þessa árs eins og endranær. Það sem kristallaðist fyrr á þessu ári var mat alþjóðlegra fyrirtækja á hve langvinn alþjóðlega fjármálakreppan yrði og hversu erfið hún gæti orðið bönkum sem reiddu sig í þeim mæli sem íslenskir bankar gerðu á fjármögnun á alþjóðlegum lánamörkuðum.

9. Lækkun bindiskyldu á erlendum útibúum íslenskra banka fyrr á þessu ári fól í sér að bindiskyldureglurnar voru lagaðar að því sem gildir í Seðlabanka Evrópu. Í regluverki hans eru innstæður í útibúum evrópskra banka á Evrópusvæðinu en utan heimalands ekki háðar bindiskyldu.

10. Því er alfarið hafnað að fjármálastöðugleikaskýrslan frá því í maí sl. feli í sér villandi upplýsingagjöf. Þar er framvindan rakin ítarlega og gerð grein fyrir veikleikum í stöðunni. Skýrslan talar best sínu máli, rétt eins og fyrri skýrslur bankans um fjármálastöðugleika. Einnig má vitna til umsagna annarra, svo sem matsfyrirtækja og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrr á þessu ári. Rétt er að minna á að hamfarir riðu yfir alþjóðlega fjármálamarkaði eftir að skýrslan var gefin út í maí sl., einkum nú á haustmánuðum.

11. Viðbragðsáætlanir höfðu verið gerðar í Seðlabankanum.

12. Um vaxtabreytingar í október var fjallað í fréttatilkynningu bankans og Peningamálum nú í nóvember og engu við að bæta.

13. Seðlabankinn keppti ekki við viðskiptabankana um fjármagn með skuldabréfaútgáfu og lánalínum. Hann samdi fyrir hönd ríkissjóðs um lán með milligöngu þýsks banka í ágúst sl. Í þeim viðræðum kom aldrei fram og var aldrei nefnt að lánveiting til ríkissjóðs myndi hafa áhrif á önnur viðskipti þeirra banka á Íslandi. Annað kom á daginn og kom öllum á óvart.

14. Bankinn hefur áður svarað því af hverju hann átti ekki aðild að samningum norrænna seðlabanka við bandaríska seðlabankann. Bankinn átti viðræður við bandaríska seðlabankann. Ekki var unnt að greina frá þeim á meðan þær stóðu yfir. Fráleitt er að halda því fram að þar hafði verið um viðvaningshátt að ræða. Aftur er vitnað til minnisblaðs bankans frá 9. október sl.

15. Það var ríkisstjórnin sem ákvað að taka yfir Glitni. Ákvörðunin var ekki stórslys. Um aðra kosti var ekki að velja eins og málum var þá komið.

16. Um miðjan október fetaði Seðlabankinn og önnur stjórnvöld sig inn í nýtt umhverfi eftir hrun bankanna. Gengi krónunnar var ekki fest heldur var um milliáfanga að ræða þar til það fyrirkomulag var valið sem fylgt hefur verið í meginatriðum síðan. Aðstæður kröfðust óvenjulegra en eins skipulegra viðbragða og unnt var.

17. Kastljóssviðtal við formann bankastjórnar hafði ekkert með fall Kaupþings að gera.

18. Tilkynning um lán rússneskra stjórnvalda var byggð á upplýsingum sem bankanum bárust á þeim tíma og ekki var ástæða að ætla annað en að þær væru fullkomlega áreiðanlegar.

19. Það er mat hvers og eins hvort ummæli af því tagi sem vitnað er til í 19. tölulið hafa sérstök áhrif á trúverðugleika íslensks fjármálakerfis. Ýmsir hafa tjáð sig í erlendum fjölmiðlum um íslenskt fjármálakerfi og ekki víst að það hafi allt verið hjálplegt.

20. Liðir 20. til 22. vísa til ræðu formanns bankastjórnar á dögunum og tengdra hluta og mun hann skýra þau sjálfur að því marki sem hann telur tilefni til.

23. Ég kannast ekki við að seðlabankastjóri hafi veitt seðlabankastjórum annarra ríkja tilsögn í mannasiðum.

Dylgjur um að Seðlabankastjórn muni verja lánum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum á óeðlilegan máta eru ósmekklegar svo vægt sé til orða tekið og ekki svaraverðar. Er líklegt að lánveitendur, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og aðrir, myndu veita lánin ef ástæða væri til að efast um að þeim yrði skynsamlega varið?

Óskandi væri að umræður um Seðlabankann og verk hans yrðu málefnalegri og mótuðust ekki af sjónarmiðum sem í engu snerta það mikilvæga viðfangsefni bankans að taka þátt í endurreisn þjóðarbúskaparins eftir áföll haustsins.

Höfundur er bankastjóri Seðlabanka Íslands.