Telja mikil­vægt að fyrir liggi hvað felst í fram­sali yfir­ráða

Í nýrri greiningu á vef SFS segir að velgengni Íslendinga í sjávarútvegi byggist á yfirráðum yfir sjávar­­­­auðlindinni og markvissri fiskveiðistjórnun, sem grund­vallist á vísindum. 

„Aðild að ESB yrði grund­­vallar­breyting á því fyrirkomulagi þar sem stórlega yrði dregið úr forræði landsins á ákvörðunum sem nú eru teknar með hags­muni Íslands í fyrir­rúmi. SFS telur mikilvægt að fyrir liggi hvað felst í framsali yfir­ráða yfir fiskveiðiauðlindinni og afleiðingunum af því, áður en kosið verði um áfram­haldandi aðildarviðræður við ESB.“

Markmiðið þegar verið sagt að tryggja full yfirráð

Þess ber að geta að forsvarsmenn ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur hafa ítrekað sagt að markmið í mögulegum aðildarviðræðum við ESB yrði meðal annars að Ísland héldi fullum yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni.

Þá kom Kristrún sjálf inn á það í viðtali á Bylgjunni í vikunni:

„Auðvitað verður það útgangspunktur þessara samningsviðræðna og mér finnst það mjög raunhæfur útgangspunktur, að eitthvað sem við höfum veitt í áratugi og enginn annar hefur reynslu af að veiða, falli ekki undir önnur yfirráðasvæði og þurfi ekki að vera hluti af þessari sameiginlegu stefnu, svona tæknilega séð.“

„Fram hjá því yrði ekki komist“

Í greiningunni segir að verndun sjávar­auð­linda falli undir óskiptar vald­heimildir sambandsins innan sam­eigin­legrar fisk­veiði­­stefnu ESB, sem þýði að forræðið á auð­lindinni sem vannst með útvíkkun lögsögunnar og þorskastríðum í kjölfarið færi þar með úr höndum Íslendinga.

Aðildar­ríki ESB geti ekki hvert fyrir sig sett reglur á sviði sjávar­auðlinda nema til þess komi sérstök heimild frá ESB. Á vettvangi ESB sé meðal annars ákveðinn leyfilegur heildarafli einstakra stofna og skipting hans milli aðildar­ríkja, reglur um tækni­legar verndarráðstafanir, veiði­tímabil og veiðar­­færi.

Þá fari ESB einnig með forræði á samningum gagnvart utan­að­komandi ríkjum í málum sem falla undir sam­eiginlegu fisk­veiði­stefnuna. 

„Ef Ísland væri hluti af ESB væru ákvarðanir sem nú eru teknar á Íslandi, með íslenska hagsmuni að leiðarljósi, teknar út frá hagsmunum ESB. Fram hjá því yrði ekki komist.“

Sáralítið vægi

Í greiningu SFS segir eftir mögulega inngöngu í ESB hefði Ísland sáralítið vægi í ákvarðanatöku sambandsins enda yrði það eitt fámennasta aðildarríki ESB. Vægi Íslands væri á bilinu 0,09 prósent til 3,57 prósent, eftir því hvort miðað væri við íbúafjölda eða fjölda aðildarríkja. Vægi Íslands yrði enn minna við áframhaldandi stækkun sam­bandsins.

Flestar ákvarðanir í ráðherraráðinu séu teknar með auknum meirihluta, þar sem samþykki þurfi bæði frá að minnsta kosti 55 prósent aðildar­ríkja og ríkjum sem standa að baki minnst 65 prósent íbúafjölda. Fjögur fjölmennustu ríkin, Þýskaland, Frakkland, Ítalía og Spánn, hafi samanlagt um 58 prósent íbúa ESB.

Á Evrópuþinginu byggist ákvarðanir almennt á meirihluta greiddra atkvæða. Þar fengi Ísland líklega lágmarksfjölda þing­sæta, sex sæti, eða 0,83 prósent af núverandi fjölda þingsæta. Þá fengi Ísland einn fulltrúa í framkvæmdastjórn ESB. Honum bæri þó að gæta hagsmuna ESB í heild en ekki Íslands sérstaklega.

„Þótt Ísland gæti haft áhrif á mótun sjávarútvegsmála gæti ríkið ekki eitt og sér tryggt að niður­stöður tækju mið af íslenskum hag­smunum, þótt ríkir væru. Formleg þátttaka í ESB tryggir „sæti við borðið“ en því fer fjarri að því sæti fylgi sérstakt ákvörðunarvald.“

Vel þekkt að togstreita skapist

Almenna reglan innan ESB sé sú að aflahlutdeild hvers ríkis taki mið af veiðireynslu. Vel sé hins vegar þekkt að togstreita skapist þegar ríki með stór hafsvæði og gjöful fiskimið telji að aflaheimildir þeirra endurspegli ekki vægi þeirra stofna sem finnast innan lögsögu þeirra. ­

Spánn og Frakk­land hafi bæði hlut­fallslega stór haf­svæði og mikinn heildarafla. Holland og Dan­mörk hafi mikla hlutdeild í afla en hlut­fallslega lítil hafsvæði. Þá hafi ríki eins og Írland hlutfallslega stórt hafsvæði en lítinn afla.

„Ýmislegt getur skýrt þennan mun, til dæmis hversu gjöful miðin eru innan hafsvæðis hvers ríkis, hvaða fisktegundir halda sig þar og hversu hátt hlut­fall af afla ríkjanna kemur frá eigin hafs­væðum. Aðildarríki geta jafnframt stundað veiðar innan hafsvæða hvers annars. Þá geta einnig utan­aðkomandi ríki veitt innan aðildarríkja hafi þau til þess heimildir frá ESB. Meginregla ESB um frjálsa fjármagns­flutninga hefur gert það að verkum að aðilar geta óhindrað fjárfest í sjávarútvegi og afla­heimildum á milli aðildar­ríkja.“

Ríki geti orðið undir

Við inngöngu í ESB færist samningsumboð vegna deilistofna til ESB. Ísland færi þá ekki lengur eitt með ákvörðunar­vald sem sjálfstætt strandríki gagnvart öðrum ríkjum. Þá geti komið upp aðstæður þar sem ESB þarf að samræma ólíka hagsmuni aðildar­ríkja við gerð alþjóðlegra fiskveiði­samninga.

Í slíkum samningum gæti sambandið til að mynda ákveðið að gefa eftir hlutdeild í tilteknum stofni sem Ísland hefur verulega hagsmuni af, svo sem loðnu eða norsk-íslenskri síld, í skiptum fyrir hlutdeild í stofni sem önnur aðildarríki en Ísland nýta og njóta góðs af. Ísland gæti því ekki eitt tryggt eigin hags­muni og gæti því orðið af verulegum verð­mætum.

„Nýlegur samningur ESB og Noregs um gagnkvæman aðgang að veiðisvæðum innan hafsvæðis hvors annars sýnir hvernig eitt ríki getur borið skarðan hlut frá borði í samningum ESB í sjávar­útvegsmálum. Í samningnum felst að Norðmenn fá að veiða allt að 50 þúsund tonn af eigin kvóta í kolmunna á til­greindum haf­svæðum innan ESB. Á móti fá ríki ESB að veiða 13,5 þúsund tonn af eigin kvóta í norsk-íslenskri síld innan lögsögu Noregs. Svæðið sem Noregur fær aðgang að hefur að geyma ein gjöfulustu kolmunna­­mið innan ESB en svæðið er þó að mestu innan írskrar lögsögu.“ 

Þrátt fyrir að hafsvæði Írlands vegi þungt í skiptunum sé hlutur þess í heimildum til ESB aðeins 12 prósent. Til saman­burðar sé hlutur margra annarra ríkja hærri, til dæmis fái Danmörk 44 prósent og Holland og Svíþjóð 16 prósent hvort um sig. Til viðbótar telji forsvarsmenn írskra útgerða ­­skiptin enn óhagstæðari þar sem óhagkvæmt sé fyrir írsk skip að sækja svo litlar heimildir í norsk-íslenskri síld til Norður-Noregs.

Aðild tryggi ekki afgerandi áhrif

Loks segir að árangur Íslands í sjávarútvegsmálum byggist á því að þjóðin hefur sjálf farið með yfirráð yfir sjávarauð­lindinni. Á þeim grunni hafi ákvarðanir um fiskveiði­stjórnun verið teknar og hags­munir þjóðarinnar hafðir í fyrirrúmi. Það gildi hvort sem um ræðir ákvarðanir um heildarafla, verndun fiski­stofna eða í samningum við erlend ríki. Þessi staða myndi gjör­breytast með aðild að ESB þar sem valdheimildir færist til stofnana þar sem vægi Íslands yrði lítið.

„Sagan sýnir að formleg þátttaka innan ESB tryggir hvorki afgerandi áhrif né að hagsmunir einstakra ríkja ráði för. Fiskimið eins ríkis geta jafnvel orðið skiptimynt fyrir hags­muni annarra ríkja. Fyrir hagsmuni Íslands felst veruleg áhætta í því að færa vald frá landinu í sameiginlegt kerfi þar sem vægi í ákvarða­na­töku yrði takmarkað.“

„Aðild Íslands að ESB myndi færa mikilvægar valdheimildir til stofnana sambandsins, þar sem Ísland hefði lítið vægi og gæti ekki tryggt að ákvarðanir tækju mið af íslenskum hags­munum.“

Því ætti Ísland, að mati SFS, ekki að láta frá sér full og óskoruð yfirráð yfir auðlindum sjávar. Verði engu að síður kosið að halda áfram aðildarviðræðum sé nauðsynlegt fyrir íslensk stjórn­völd að tryggja að:

• Ísland standi utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB
• ákvörðunarvald um heildarafla, úthlutun aflaheimilda, aðgang að fiskimiðum og verndarráðstafanir verði í höndum Íslands
• Ísland fari með samningsforræði vegna deilistofna
• reglan um hlutfallslegan stöðugleika, hagstæða upphaflega úthlutun eða pólitísk fyrirheit komi ekki í stað varanlegra yfirráða yfir auðlindinni