Ó­upp­fyllt lof­orð í hús­næðis­málum í Kópa­vogi

Á fyrsta fundi bæjarstjórnar Kópavogs var málefnasamningur Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks fyrir kjörtímabilið 2026-2030 til umræðu. Ég vakti athygli á því í máli mínu á fundinum hvernig húsnæðismálin birtast í þessum samningi og á stöðu þeirra íbúa Kópavogs sem að sem vinna, greiða skatta og leggja sitt af mörkum til samfélagsins en hafa ekki tök á að eignast eða tryggja sér öruggt húsnæði.

Í ný afstaðinni kosningabaráttu fór mikið fyrir því sem að þessum tveimur flokkum sem nú hefja aftur saman meirihlutasamstarf tókst að framkvæma á síðastliðnu kjörtímabili en minna fyrir þeim málefnum sem að aldrei komu til framkvæmdar. Í 4. kafla málefnasamnings Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins 2022-2026, sem bar heitið Bær nýrra tækifæra í skipulagi, samgöngum og umhverfismálum, var punktur um að endurskoða húsnæðisstefnu Kópavogs, og til að vitna í “þar sem horft verður til þess að skapa svigrúm fyrir óhagnaðardrifin byggingarfélög, hlutdeildarlánshæfar íbúðir og byggingu námsmannaíbúða.”

Það er öllum ljóst að þetta kom aldrei til framkvæmda á síðastliðnu kjörtímabili og í raun hefur orðið vending í viðhorfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og nýr meirihlutasamningur inniheldur ekkert um óhagnaðardrifin leiguhúsnæði, en þó eru enn og aftur áform um að standa loksins við gefin loforð um að byggja upp fyrstu námsmannaíbúðirnar í Kópavogi.

En á síðastliðnu kjörtímabili hefur meirihlutinn ítrekað hafnað bæði óhagnaðardrifnum leigufélögum og byggingaraðilum námsmannaíbúða um lóðir. Kópavogur er eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem hefur engar almennar leiguíbúðir fyrir fólk á vinnumarkaði.

Meirihlutinn segist ætla að standa vörð um séreignastefnuna og tryggja fjölbreytt húsnæði sem mætir þörfum ólíkra heimila. Jafnframt segjast þau ætla að styðja við tekjulágar fjölskyldur í félagslegu húsnæði til að kaupa eigið húsnæði þegar aðstæður leyfa. Þetta er gott og vel en þarna gleymist stór hópur launafólks sem að tilheyrir ekki lægstu tekjuhópum samfélagsins, hefur ekki rétt eða þörf á félagslegu húsnæði en heldur ekki nægar ráðstöfunartekjur til að leggja fyrir og eignast sitt eigið. Þetta fólk leigir annað hvort af hagnaðardrifnum leigufélögum og ráðstöfunartekjur þessara einstaklinga hverfa upp í arðsemiskröfur þessara félaga eða það leigir af einstaklingum á mjög óöruggum markaði, þar sem aðstæður og verð breytast hratt. Þetta geta verið erfiðar aðstæður fyrir fólk, að eiga ekki öruggt heimili og leiðir oft til þess að fjölskyldur með börn þurfi að flytjast á milli skólahverfa með tilheyrandi raski. Það verður jafnframt stöðugt erfiðara fyrir ungt fólk að flytja úr foreldrahúsum. Þegar stefna sveitarfélagsins er jafnframt á þá leið að einu úrræðin er séreignarstefnan eða félagslegt úrræði þá breikkar jafnt og þétt bilið á milli tekjuhópa. Þetta leiðir af sér að við munum sjá fleiri og fleiri sækjast eftir félagslegri aðstoð í Kópavogi.

Ef vel er hlustað í þessari umræðu heyrast sömu talpunktarnir frá andstæðingum almenna íbúðakerfisins, sömu réttlætingarnar fyrir aðgerðarleysi í málaflokknum. Þessar afsakanir duga hins vegar skammt þegar farið er yfir málin.

1. Það heyrist oft að ekki eigi að niðurgreiða lóðir fyrir óhagnaðardrifin leigufélög vegna þess að þau byggja upp sterkt eigið fé þegar fasteignaverð hækkar. Það er vissulega þannig að það myndast bókhaldslegur hagnaður vegna hækkun á verðmætum þess húsnæðis sem félögin eiga en allar tekjur fara í að sinna viðhaldi á íbúðum og byggja nýjar. Mikilvægt er jafnframt að benda á það að stofnframlög eru lán sem eru að fullu endurgreidd og verðtryggð miðað við þróun íbúðaverðs. Ef að óhagnaðardrifið leigufélag er lagt niður renna allar þess eignir í ríkissjóð, eftir að stofnframlög og aðrar skuldbindingar hafa verið endurgreiddar. Áhætta sveitarfélagsins er engin og raunveruleg arðsemi óhagnaðardrifna leigufélaga ekki heldur.

2. Önnur mynd sem oft er dregin upp af óhagnaðardrifnum leigufélögum er að þau séu einungis fyrir fáa útvalda félaga í ákveðnum stéttarfélögum. Stærsta óhagnaðardrifna leigufélag landsins Bjarg, er í eigu ASÍ og BSRB. Til að eiga rétt á að sækja um húsnæði þarf vissulega að vera meðlimur í einhverju stéttarfélagi sem tilheyrir þessum aðildarfélögum, en bara aðildarfélög ASÍ ein og sér telja um tvo þriðju alls launafólks á Íslandi, og um 90% þeirra sem á annað borð eru innan þess tekjubils sem óhagnaðardrifin leigufélög eru til fyrir. Til að nefna dæmi um stéttarfélög sem eiga aðgang að Bjargi er t.d. Sjúkraliðafélag Íslands og Starfsmannafélag Kópavogs sem er m.a. verkalýðsfélag ófaglærðs starfsfólks í leikskólum bæjarins. Þetta eru þau svokölluðu „fáu útvöldu“ sem hefðu aðgang að íbúðum á vegum Bjargs ef að þau fengju að byggja í Kópavogi. Samkvæmt tölum frá Bjargi bíða á hverjum tíma milli 400-600 Kópavogsbúar eftir íbúð hjá félaginu.

3. Að lokum er oft nefnt að það sé ekki hagur verktaka að byggja óhagnaðardrifið leiguhúsnæði en það er ljóst að ef við byggjum fyrir ólíka tekjuhópa, fjölbreytt form húsnæðis og að við byggjum upp leiguhúsnæði er í hag verktaka. Því er jafnframt stöðugt haldið fram að markaðurinn leysi vandamálin ef hann bara fær nægt framboð af lóðum. En það hefur aldrei verið byggt jafn mikið á höfuðborgarsvæðinu og undanfarin ár. Þrátt fyrir það hefur markaðurinn ekki enn leyst þessar áskoranir. Við sjáum það í dag að húsnæðismarkaðurinn fer kólnandi, verktakar eru ekki að fara af stað í skipulögð verkefni, og nú standa dýrar og stórar íbúðir auðar hér í Kópavogi. Í þau skipti sem markaðurinn þó hefur reynt að leysa málið, t.d. með beiðni um að fá að byggja minni íbúðir en gert var ráð fyrir í upphaflegu skipulagi, íbúðir sem falla myndi að hlutdeildarlánakerfinu, þá hefur bærinn, undir forystu Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, sagt nei.

Við þurfum fjölbreyttar lausnir fyrir fjölbreytt samfélag og fólk á ólíkum aldri og á ólíkum stað í lífinu. Óhagnaðardrifin leigufélög grípa ákveðin hóp á markaðnum, þau tempra leiguverð sem heldur aftur af leiguverði á almennum markaði og dregur einnig úr þrýstingi á kaupendamarkaði sem að aftur kemur til með að draga úr verðhækkunum á húsnæði.

Kópavogur er næst stærsta sveitarfélag landsins og spurningin er hvort við ætlum að byggja fyrir alla Kópavogsbúa eða ekki. Við í Samfylkingunni teljum að svarið sé skýrt - auðvitað á Kópavogur ekki að skila auðu í húsnæðismálum.

Höfundur er bæjarfulltrúi Samfylkingar í Kópavogi og á sæti í Umhverfis- og skipulagsráði Kópavogs.