Hvernig tryggjum við börnum okkar framtíð á Íslandi?

Þorvaldur Ingi Jónsson skrifar 8. ágúst 2026 16:03

Markmiðið er ekki ESB, heldur að tryggja íslensku ungu fólki sambærileg lífskjör og Norðurlandaþjóðirnar búa við.

Þetta er að mínu mati stærsta spurningin í allri umræðunni um framtíð Íslands. Ekki hvort fiskurinn okkar sé seldur í Bandaríkjadölum eða evrum. Ekki hvort stærsti viðskiptapartur Íslands sé Evrópusambandið eða Bandaríkin.

Spurning er hvort ungt fólk á Íslandi muni eiga sömu raunverulegu möguleika til að byggja sér framtíð á Íslandi og jafnaldrar þeirra í Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og Noregi.

Getur unga fólkið keypt sér fyrstu íbúðina á sambærilegum kjörum?
Getur það stofnað fyrirtæki án þess að hár fjármagnskostnaður standi í vegi?
Getur það byggt upp alþjóðleg fyrirtæki frá Íslandi?
Getur það valið að búa hér af því að samkeppnisstaða og tækifæri eru eins og hjá Dönum?

Þessum spurningum þurfum við að svara.

Ný skýrsla um utanríkisverslun er með góða punkta – en ekki alla myndina

Skýrslan Utanríkisverslun Íslands – raunveruleg mynd er mikilvægt framlag til umræðunnar. Hún leiðréttir misskilning um utanríkisviðskipti Íslands. Hún sýnir meðal annars að þjónustuútflutningur er orðinn stærri en vöruútflutningur, að viðskiptin við Bandaríkin eru stærri en margir hafa talið og að stór hluti útflutnings er reikningsfærður í Bandaríkjadölum.

Þetta eru mikilvægar staðreyndir. En þær svara aðeins hluta af stóru spurningunni. Þær segja okkur hvert vörurnar fara og í hvaða mynt þær eru reikningsfærðar. Ekki hvort núverandi efnahagsumhverfi Íslands sé það besta sem við getum boðið komandi kynslóðum.

Við eigum ekki aðeins að flytja út fisk – við eigum að flytja út meiri verðmæti

Íslenskur sjávarútvegur er meðal þeirra öflugustu í heiminum. En stærsta tækifærið felst ekki aðeins í því að veiða fisk. Það felst í því að skapa sem mest verðmæti úr hverju kílói sem kemur á land.

Getum við með tollfrelsinu aukið fullvinnslu og fjölgað störfum á Íslandi?
Getum við byggt upp fleiri fyrirtæki í sjávarlíftækni?
Getum við þróað fleiri matvörur, hugbúnað og lausnir sem byggja á íslenskri þekkingu?
Getum við skapað fleiri sérfræðistörf fyrir unga fólkið okkar?

Hér eru tækifærin til að skapa ný störf sem eru grunnur að góðum launum næstu áratugina.

Fjárfestingar verða EKKI þar sem óvissa ríkir

Þegar fyrirtæki taka ákvörðun um að fjárfesta horfa þau til næstu 20 til 30 ára. Ef óvissa ríkir um framtíðaraðgang að stærsta markaði Íslands getur það haft áhrif á hvar fjárfest er. Núna býr Ísland ekki við tollfrelsi á fullunum vörum og sérstakt efnahagsumhverfi. Hvaða spurningar vekur það:

Er hagstæðara og meira öryggi í að reisa nýja fullvinnsluverksmiðja annars staðar?
Hvar á ég að fjárfesta í nýju rannsóknarsetri?
Kannski verða sérfræðistörfin flutt út eða vel menntuðu Íslendingarnir koma ekki heim.

Þetta sést ekki í útflutningstölum dagsins í dag. En það getur haft veruleg áhrif á íslenskt samfélag eftir tuttugu eða þrjátíu ár.

Þess vegna þurfum við að spyrja og rannsaka: Hversu fjölbreyttar fjárfestingar, hversu mörg störf og hversu mikil verðmætasköpun hefur ekki orðið til á Íslandi vegna þess að framtíðarskilyrðin og óvissan í íslensku efnahagsumhverfi eru of mikil?

Við þurfum að horfa á alla myndina

Ef við ætlum að taka upplýsta ákvörðun um framtíð Íslands nægir ekki að skoða aðeins utanríkisviðskipti eða í hvaða gjaldmiðli útflutningur er reikningsfærður.

Við þurfum einnig að skoða:

vaxtastig og fjármagnskostnað,
verðbólgu og stöðugleika,
húsnæðiskostnað ungs fólks,
fjárfestingar fyrirtækja,
nýsköpun og aðgang að fjármagni,
framleiðni og verðmætasköpun,
erlenda fjárfestingu,
samkeppnishæfni atvinnulífsins,
stöðu sjávarútvegs,
stöðu landbúnaðar,

Sérstaklega þarf að skoða - hvort við séum að tryggja íslensku ungu fólki sambærileg samkeppnisskilyrði og Norðurlandaþjóðirnar búa við.

Þetta eru mælikvarðarnir sem skipta máli þegar horft er til næstu fimmtíu ára.

Samningurinn verður að uppfylla samningsmarkmiðin

Við eigum ekki að samþykkja hvaða samning sem er. Ef samningaviðræður halda áfram verður samningurinn að sýna með skýrum hætti að hann:

styrki samkeppnishæfni Íslands,
bæti skilyrði fyrir fjárfestingar og nýsköpun,
styðji við meiri verðmætasköpun hér á landi,
tryggi hagsmuni sjávarútvegs og landbúnaðar,
og bæti raunverulega stöðu komandi kynslóða.

Ef hann gerir það ekki eigum við að hafna honum.

Sjáum samninginn

Ég hef skrifað nokkrar greinar um vaxtamun Íslands og nágrannalandanna, húsnæðiskostnað ungs fólks, samkeppnishæfni atvinnulífsins, nýsköpun, framtíð landbúnaðar, verðmætasköpun í sjávarútvegi og hér um utanríkisviðskipti Íslands.

Hver grein hefur varpað ljósi á einn hluta myndarinnar. Við þurfum að horfa á heildarmyndina og eigum ekki að taka ákvörðun út frá einum mælikvarða.

Við eigum að meta alla þætti sem skipta framtíð Íslands máli.

Þess vegna tel ég að ábyrgasta leiðin sé að ljúka viðræðum og sjá hvaða samning Ísland getur raunverulega fengið.

Aðeins þannig getum við borið samninginn saman við þau samningsmarkmið sem við höfum sett okkur um að gera okkar allra besta til að tryggja íslensku ungu fólki betri og öruggari framtíð .

Óttumst ekki að fá samningin, ef hann verður ekki hagstæður fyrir Ísland, þá segjum við nei þegar kosið verður um samninginn sjálfan.

Ef við segjum nei núna í ágúst og unga fólkið spyr okkar eftir 10 ár: Af hverju reynduð þið ekki að semja við ESB?

Hverju ætlum við að svara: Við vorum hrædd og þorðum ekki að ganga til samninga!

Höfundur er viðskiptafræðingur (cand. oecon).