29. ágúst ‒ Full­veldið endur­heimt?

„Allir einstaklingar sem haldið er þrælum í einhverju ríki, eða tilteknum hluta ríkis, skulu, héðan í frá og að eilífu, vera frjálsir.“

Svo hljóðaði tilskipun sem Abraham Lincoln, þáverandi Bandaríkjaforseti, sendi frá sér einn örlagaríkan dag í janúar 1863. Síðan þá hefur verið talað um þennan dag sem „daginn þegar þrælahald var afnumið“ og 3,5 milljónir bandarískra þræla af afrískum uppruna urðu frjálsir menn.

Frjálsir í orði, þrælar á borði

Nema hvað, sagnfræðingar sem hafa rannsakað sögu þrælahalds í Bandaríkjunum vita að sú söguskýring er í besta falli gróf einföldun á veruleikanum og í versta falli hrein sögufölsun. Veruleikinn sem fyrrverandi þrælar bjuggu við eftir „afnám þrælahalds“ var sá að þeir höfðu engar eignir, áttu ekkert land til að rækta, voru flestir ómenntaðir, ólæsir og höfðu lítil sem engin borgaraleg réttindi. Hvítir landeigendur, fyrrverandi húsbændur þeirra, höfðu hins vegar allt. Þeir áttu landið og framleiðsluinnviðina, þeir áttu öll stórfyrirtækin og alla peningana, þeir sömdu lögin og sáu um að leysa úr deilum í réttarsalnum. Þeir stjórnuðu sem sagt öllu. Hvernig skyldi sagan hafa endað?

Jú, það reyndist lítið mál fyrir þá að búa svo um hnútana að fyrrverandi þrælar þeirra höfðu ekkert annað val en að halda áfram að vinna fyrir landeigendur við svipaðar aðstæður og áður, án þess að fá neitt fyrir erfiðið annað en smá salt út í grautinn og hrútakofa til að sofa í.

Eitt algengasta fyrirkomulagið fólst í því að hvítir landeigendur létu fyrrverandi þræla sína skrifa undir „leigusamning“ (sem hinir „frjálsu“ gátu ekki lesið vegna ólæsis). Samkvæmt samningnum máttu fyrrverandi þrælar leigja landskika af fyrrverandi húsbónda og reka eigin búskap. Nema hvað, þar sem hinir „frjálsu“ áttu ekki fyrir leigunni bauðst landeigandinn til að „lána þeim fyrir leiguna“. Eftir því sem árin liðu varð þessu ógæfufólki ljóst að því myndi aldrei takast að endurgreiða skuldina, en samkvæmt lögum (sem landeigendur höfðu samið í millitíðinni) máttu „frjálsu verkamennirnir“ ekki yfirgefa plantekruna fyrr en skuldin hafði verið greidd að fullu.

Þannig voru fyrrverandi þrælar „frjálsir“ á blaði, en í reynd fastir í eilífðri ánauð. Bandaríski sagnfræðingurinn Antoinette Harrell, sjálf afkomandi bandarískra þræla, er ein þeirra sem hafa skrifað um þessa sorgarsögu. Í rannsóknum sínum og viðtölum við afkomendur þræla hefur hún komist að því að á sjöunda áratug síðustu aldar, eða 100 árum eftir að þrælahald var opinberlega afnumið, var heilu fjölskyldunum enn haldið í ánauð, með kerfisbundnum barsmíðum og nauðgunum, víða um suðurríki Bandaríkjanna.

Fullveldi í fjölbýlishúsi

En hvað hefur þetta með þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB að gera, mætti glöggur lesandi spyrja?

Jú, þegar við tölum um ESB þá erum við að tala um fullveldi þjóða, og hugmyndin um fullveldi er ekkert ósvipuð hugsjóninni um frelsi einstaklingsins. Fullveldi þjóða getum við skilgreint sem getu þeirra til að móta eigin örlög. Saga þrælahalds í Bandaríkjunum kennir okkur mikilvæga lexíu: það er eitt að vera „frjáls“ eða „fullvalda“ á blaði, en það er til lítils gagns ef valdahlutföllin eru með þeim hætti að við getum ekki notað þetta fullveldi til eins eða neins.

Og þá er komið að spurningunni: Hversu fullvalda í raun er íslenska þjóðin í dag? Á blaði er fullveldið algjört. Fræðilega séð getum við gert hvað sem okkur sýnist (innan ramma alþjóðalaga að minnsta kosti). En hversu frjáls erum við í raunheimum?

Þau sem fylgjast aðeins með alþjóðastjórnmálum vita flest að þar blasir við allt önnur mynd. Mitt persónulega mat er að fullveldi Íslands hafi í raun sjaldan verið minna, og það af tveimur ástæðum.

Í fyrsta lagi hafa hagkerfi ólíkra þjóða aldrei verið eins samtvinnuð og þau eru í dag. Eins og margar aðrar þjóðir höfum við meira og minna snúið baki við sjálfsþurftarbúskap (af góðu eða illu) og farið þá leið að reiða okkur fyrst og fremst á alþjóðaviðskipti. Við seljum öðrum það sem við höfum nóg af í skiptum fyrir innfluttar vörur (eða þjónustu) sem við framleiðum ekki sjálf. Alþjóðaviðskipti geta eðli sínu samkvæmt ekki verið einkamál einstakra þjóða því þau þurfa að lúta ákveðnum leikreglum sem verða ekki ákvarðaðar einhliða.

Það sama á við um önnur málefni, svo sem öryggismál og umhverfismál, sem eru sömuleiðis að verða sífellt hnattrænni í eðli sínu. Engin ein þjóð getur ákveðið að koma á friði í heiminum eða leysa loftslagsmálin á eigin spýtur. Hugmyndir um að hver og einn geti „ráðið sig sjálfur“ og „tekið til í sínu eigin ranni“ án þess að skipta sér af öðrum eru því miður ekki sérlega raunhæfar í slíkum heimi, því hagsmunir einnar þjóðar eru samtvinnaðir hagsmunum annarra þjóða.

Við getum líkt þessu við að búa í einbýlishúsi eða fjölbýlishúsi. Í einbýlishúsi getur hver og einn gert það sem honum sýnist heima hjá sér: málað þakið rautt, haft alla glugga opna og ofnakerfið á fullu, eða spilað háværa tónlist um miðja nótt. Í fjölbýlishúsi er raunveruleikinn annar. Þar er hugmyndin um að hver og einn geti samið sínar eigin reglur ávísun á deilur, yfirgang, leiðindi, óþrifnað og niðurníðslu. Þess vegna eru flestöll íbúðarhús með húsfélag þar sem leikreglur eru ákvarðaðar sameiginlega.

Íbúi í fjölbýlishúsi öðlast ekki „fullveldi“ með því að neita að mæta á húsfund. Þvert á móti öðlast hann hámarksfullveldi með því að mæta fyrstur manna og vel undirbúinn á húsfundinn, helst eftir að hafa útvegað öfluga bandamenn sem eru sammála um að það þurfi að gera við lekann á þakinu áður en allt er komið í óefni.

Í Evrópu hafa málin þróast þannig að það er fyrst og fremst á vettvangi Evrópusambandsins sem slíkar reglur eru settar. ESB er því orðið einhvers konar húsfélag Evrópuþjóða. Nema hvað, með því að afþakka inngöngu í ESB höfum við Íslendingar vísvitandi afsalað okkur réttinum til að taka þátt í að móta leikreglurnar. Það að þurfa að undirgangast tilteknar leikreglur án þess að hafa neinn aðgang að ákvarðanaferlinu er hins vegar í fullkominni andstöðu við þau prinsipp sem bæði fullveldi og lýðræði byggjast á. Þess vegna tel ég mjög hæpið að tala um að Ísland sé fullvalda þjóð við núverandi aðstæður.

Sumir stjórnmálamenn tala á þeim nótum að þetta skipti engu máli þar sem fámenn þjóð eins og Ísland myndi „hvort sem er ekki hafa nein áhrif“ innan ESB. Slíkir stjórnmálamenn tala gegn betri vitund, enda vita þeir af eigin reynslu að þegar mjótt er á munum í atkvæðagreiðslu á Alþingi getur jafnvel smáflokkur með örfáum þingmönnum ráðið úrslitum. Þar fyrir utan er fullyrðingin ansi ósvífin í aðdraganda kosninga: hvaða skilaboð eru stjórnmálamenn að senda kjósendum sínum með slíkri bölsýni? Hinn almenni kjósandi er einn á móti fleiri hundruðum þúsunda annarra kjósenda í komandi kosningum. Hversu líklegt er að hann hafi áhrif á útkomuna? Er þá ekki alveg eins gott fyrir hann að sitja heima og leyfa öðrum að ákveða fyrir sig?

Marglaga fullveldi

Annar þáttur sem getur dregið úr fullveldi þjóða er ofuráhersla á eitt af mörgum lögum fullveldisins á kostnað annars. Við tölum gjarnan um fullveldi í eintölu en gagnlegra væri að tala um fullveldi sem marglaga fyrirbæri, einhvers konar lauk. Fyrsta lagið er einstaklingslagið. Sem einstaklingar getum við verið meira og minna fullvalda (við tölum þá frekar um „frelsi“ í því samhengi). Vandinn er að frelsi einstaklingsins til að móta eigin örlög getur stangast á við frelsi samfélagsins til að vinna að ákveðnum markmiðum.

Við gætum ákveðið á morgun að afnema allar hraðatakmarkanir á vegum landsins. Við það myndi frelsi einstaklingsins vissulega aukast en um leið myndi geta samfélagsins til að móta eigin framtíð skerðast, því þá yrði erfiðara að ná sameiginlegum markmiðum, svo sem að halda fjölda banaslysa í lágmarki. Þegar á hólminn er komið yrði einstaklingurinn verr settur, þrátt fyrir að vera „frjálsari“ í þröngum skilningi.

Það sem gildir um einstaklinga og samfélög gildir líka um einstakar þjóðir og samfélög þjóða. Með því að leggja ofuráherslu á „fullveldi“ einstakra þjóða getum við lent í því að grafa undan getu heildarinnar til að leysa sameiginleg vandamál. Mörg af þeim stærri vandamálum sem við glímum við í dag stafa einmitt af þessari togstreitu.

Flestir eru sammála því að Rússar ættu að láta Úkraínu vera. Samt heldur tuddaskapurinn áfram vegna þess að alþjóðasamfélagið er þannig byggt upp að fullveldi Rússa (eða í þessu tilfelli frelsi þeirra til að berja á nágrannanum) vegur þyngra en geta alþjóðasamfélagsins til að koma í veg fyrir stríð. Það sama gildir um yfirgang Ísraels í Palestínu, árásir Trumps á Íran og ýmis önnur stríðsátök.

Það sama gildir síðan um getuleysi alþjóðasamfélagsins til að koma böndum á losun gróðurhúsalofttegunda. Á hverju einasta ári er reynt að semja um einhvers konar lausn á málinu, en þar sem fullveldi þjóða hefur algjöran forgang yfir sameiginlegar ákvarðanir eru slíkir samningar merkingarlausir, orð á blaði sem allir eru búnir að gleyma um leið og heim er komið. Getu mannkynsins til að koma í veg fyrir sjálfstortímingu er fórnað á altari fullveldis einstakra þjóða, með þeim afleiðingum að allir tapa, því fullveldi heildarinnar er lítið sem ekkert. Ysta lagið á lauknum er allt of þunnt og veikt og fyrir vikið skemmist laukurinn allur.

Að mega ekki sama og að þora

Samvinna á vegum Evrópusambandsins hefur þegar sýnt að hún getur gert Evrópu sem heild kleift að öðlast meiri stjórn á eigin örlögum, sem sagt meira fullveldi. Þetta aukna fullveldi gagnast síðan hverri einstakri þjóð innan sambandsins. Þetta sést meðal annars á því að sambandið hefur gengið töluvert lengra en einstakar þjóðir á sviði neytendaverndar og umhverfismála. Þetta sést líka á aðgerðum sambandsins gagnvart bandarískum tæknirisum á borð við Google, Facebook, Amazon og fleiri.

Slík fyrirtæki hafa margsinnis verið uppvís að því að stunda afar vafasama viðskiptahætti, hagnast á framlagi annarra, safna persónuupplýsingum í leyfisleysi og án samþykkis notenda, misnota ráðandi markaðsstöðu sína, stefna geðheilsu unglinga í hættu vísvitandi, grafa undan lýðræðislegum ferlum og svo mætti lengi telja. Þetta vita allir um og hafa vitað um í langan tíma. Evrópusambandið hefur oft skorist í leikinn, samið regluverk til að koma í veg fyrir verstu tilfelli misnotkunar og lagt háar fjársektir á fyrirtækin sem brjóta á þeim reglum. Nú síðast í júlí lagði Evrópusambandið sekt á Google upp á 1 milljarð dollara fyrir markaðsmisnotkun.

Heilagir verndarar þjóðarinnar á Alþingi tala gjarnan í niðrandi tóni um „embættismenn í Brussel“ sem er ekki treystandi til að standa vörð um hagsmuni Íslendinga. En hvað hafa hinir sömu stjórnmálamenn gert til að koma í veg fyrir yfirgang þessara einokunarfyrirtækja og vernda íslenska ríkisborgara gegn slíkum yfirgangi? Hvað hafa þeir gert til að koma í veg fyrir yfirgang Trumps, sem hótar í sífellu að sölsa Grænland undir sig, eða Pútíns, sem lítur á Úkraínu sem bakgarð Rússlands? Til hvers var fullveldið þegar Davíð Oddsson ákvað að Ísland skyldi styðja við innrás Bandaríkjanna í Írak, til þess eins að þóknast húsbóndanum í Washington?

Til hvers að vera frjáls á blaði þegar maður hagar sér síðan eins og þræll?

Smæð þjóða og fullveldi fjöldans

„Við erum smáþjóð“ er oft sagt, og okkur hættir til að líta á nágranna okkar í Evrópu sem stórþjóðir. Það er mikill misskilningur. Evrópskar þjóðir, jafnvel þær fjölmennustu, eru ekki lengur stórþjóðir. Evrópa er samansafn af smáþjóðum sem eru í sífellt meira mæli að lenda í klemmu milli stórvelda í austri (Rússland og Kína) og í vestri (Bandaríkin). Í slíkri stöðu er sundrung ávísun á getuleysi. Aðeins sem sameinuð heild hefur Evrópa möguleika á að standa í lappirnar gagnvart yfirgangi og frekju voldugra þjóða og alþjóðlegra stórfyrirtækja.

Hefði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sú mikla þjóðhetja, þorað að slá hnefann í borðið og setja sig upp á móti alþjóðlegu einokunarfyrirtæki á borð við Google í embætti forsætisráðherra? Fyrirtæki sem er með veltu upp á tvöfalda landsframleiðslu Íslands?

Eða hefði hann lúffað?

Síðari kosturinn er sá líklegasti, því þetta gera leiðtogar smáþjóða iðulega þegar valdahlutföllin eru óþægilega misjöfn. Þeir lúffa. Alveg eins og fyrrverandi þrælar í Bandaríkjunum lúffuðu fyrir fyrrverandi húsbændum, því þeir höfðu engan annan kost. Sömuleiðis myndi Sigmundur Davíð lúffa fyrir Trump ef sá tæki upp á því að siga Bandaríkjaher á litla Ísland og gera íslenska þjóð að bandarískri nýlendu.

Þetta myndu allir íslenskir stjórnmálamenn gera. Þeir myndu lúffa, því fullveldi á blaði er einskis virði þegar valdahlutföllin eru skökk.

Eina fullveldið sem gagnast hinum litlu og máttlausu er fullveldi fjöldans. Það fullveldi snýst um að útvega trausta bandamenn.

Þann 1. desember 1918 öðlaðist Ísland fullveldi. Síðan þá eru liðin 108 ár. En allt of oft hefur þetta fullveldi aðeins verið á blaði, eins og í tilfelli þrælanna í suðurríkjum Bandaríkjanna. Í alþjóðasamningum hafa íslenskir stjórnmálaleiðtogar alltof oft rétt út hönd og tekið það sem þeim var rétt þegjandi og hljóðalaust, eða jafnvel gerst kjölturakkar voldugri þjóða. Þetta hefur að mörgu leyti verið óhjákvæmilegt, annars vegar vegna smæðar þjóðar og hins vegar vegna hnattvæðingar hagkerfisins.

Þann 29. ágúst mun þjóðinni gefast tækifæri til að taka skref í átt að raunverulegu fullveldi í breyttum og hverfulum heimi. Fullveldi sem byggir á fjöldanum.

Þá verður gott að rifja upp sögu Abrahams Lincolns og bandarísku þrælanna.

Höfundur er sjálfstætt starfandi blaðamaður.