Ekki vera sjálfs­af­greiðslu­kassi!

Á Íslandi eru nú 412.936 manns skráð búsett– þar af eru 84.693 erlendir ríkisborgarar – rúm 20% landsmanna.[1] Þetta er að miklum meirihluta fólk sem hefur flutt hingað til lands í atvinnuskyni, meirihluti þeirra frá Evrópska efnahagssvæðinu. Fólk sem atvinnulífið kallar eftir og þarf á að halda. Fólk sem leggur sitt á vogarskálarnar og greiðir auðvitað skatta og gjöld eins og við hin og vinnur sér inn réttindi hinnar samfélagslegu samtryggingar sem við erum svo heppin að búa við. Fólk sem vinnur fjölbreytt störf, mörg koma með nauðsynlega sérfræðiþekkingu til landsins, og mörg sem taka að sér grunnþjónustu í kerfunum okkar: þrif, umönnun, og framlínu iðnaðar, verslunar og þjónustu. Mörg þeirra byrja sem „starfsmenn á plani“, eins og við gerðum flest þegar við hófum þátttöku á atvinnumarkaði.

Er þetta allt saman fólk á flótta?

Til að taka af öll tvímæli um það – því þessum tölum er oft ruglað saman í opinberri umræðu– er aðeins lítið brot af þessum fjölda flóttafólk. Flóttafólk kemur í gegnum verndarkerfið okkar, kerfi sem ætlað er að tryggja þeim sem hafa ástæðu til að óttast um líf og velferð sína í heimalandi vernd.

Ef talin eru saman þau sem hafa fengið vernd á Íslandi á árunum 1997 – 2024 er fjöldinn 9.748 einstaklingar. Þar af er rétt rúmur helmingur (4.913 manns) Úkraínumenn sem hafa sest hér að eftir 2022 á grundvelli fjöldaflóttaákvæðisins. Fjöldi flóttafólks á landinu utan Úkraínumanna er því undir 5.000 manns, eða tæp 6% erlendra ríkisborgara[2] í landinu, um 1,2% íbúa landsins.[3]

„Af hverju get ég ekki bara pantað kaffi á íslensku?“

Þessa spurningu, eða tilbrigði við hana, heyri ég oft út undan mér og viðurkenni að stundum hvarflar hún að manni sjálfum. Okkur þykir vænt um móðurmálið og viljum helst nota það í daglegu lífi en ekki aðeins til hátíðabrigða með nánustu fjölskyldu.

Sé reynt að svara spurningunni af einlægni en ekki hálfkæringi má benda á að vinnandi fullorðið fólk mætir ýmsum áskorunum þegar kemur að því að tileinka sér sjaldgæft og kenjótt tungumál okkar í hjáverkum. Samkvæmt samanburðarrannsókn sem gerð var fyrir norrænu ráðherranefndina árið 2022 eru helstu áskoranir fullorðinna innflytjenda við upptöku tungumáls eftirfarandi: Takmarkaður tími vegna annarra skuldbindinga, mismunandi menntunarbakgrunnur, aðgengi náms, og síðast en ekki síst skortur á samfélagsneti og tækifærum til æfinga.[4]

„Would you like it in a cone or a box?“

Þessa spurningu fékk ég eitt sinn við afgreiðslu í ísbúð. Ég man þetta enn þó að yfir tuttugu ár séu síðan, svo svekkjandi þótti mér spurningin. Þetta var þegar ég var unglingsdrengur nýfluttur til Noregs að reyna að stauta mig fram úr því að panta ís á norsku. Afgreiðslukonan – norsk – missti þolinmæðina og skipti á tungumál sem allir skildu. En þetta sat í mér því ég hefði svo miklu frekar viljað hafa tíma til að vanda mig og æft mig að panta á málinu sem ég var að læra.

„Við hvern getum við eiginlega talað íslensku?“

Þá saklausu spurningu fékk ég fyrir nokkru frá myndarlegum írönskum hjónum sem voru nýkomin með vernd hér á landi og ég hitti á förnum vegi. Á meðan þau biðu í hæliskerfinu eftir úrlausn sinna mála höfðu þau nýtt tímann og sótt ókeypis kennslustundir í íslensku sem sjálfboðaliðar Rauða krossins sinntu. En þegar kom að frekari æfingu höfðu þau strandað á skeri. „Í þeim löndum sem við höfum búið í og heimsótt áður kynntumst við samfélaginu með því að fara á markaðinn – maður æfist í tungumálinu við að ræða um verð og gæði við sölufólk. Hér eru bara sjálfsafgreiðslukassar sem taka á móti okkur í búðunum“.

Mig rak í vörðurnar þegar kom að því að svara þessari einföldu spurningu – sagði eitthvað um að prófa að fara í sund, þar ofaní eru a.m.k. engar vélar sem sjá um félagstengslin. En betur má ef duga skal.

Hlutverk stjórnvalda - hlutverk samfélagsins

Auðvelt er að benda á hið opinbera og að þar þurfi að gera betur. Ísland er stórkostlegur eftirbátur annarra OECD-landa í framlögum til tungumálakennslu fullorðinna innflytjenda[5], en það er efni í aðra grein.

Það er einnig okkar, almennings í landinu að búa til tækifæri í hversdeginum fyrir íslenskuna að dafna. Rauði krossinn hefur beitt sér í þessum málaflokki með ýmsum verkefnum, sjálfboðaliðar víða um land skapa í viku hverri vinaleg og örugg rými til að æfa sig á íslensku. Ég þykist viss um að miklu fleiri vilji leggja sitt á plóg. Það er miklu betri tilfinning að leggja sitt af mörkum til að leysa vanda heldur en að sitja aðgerðalaus og kvarta yfir honum. Því þetta er hvergi nærri óyfirstíganleg áskorun – en það þarf að efla starfið.

Við höfum í starfi okkar með flóttafólki búið til ókeypis, vinaleg og aðgengileg rými þar sem íslenskumælandi sjálfboðaliðar eru tilbúnir að mæta þeim sem eru að læra málið með opnum hug. Við erum þolinmóð, við tölum hægt, við endurtökum okkur ef þarf. Við útskýrum en leiðréttum ekki um of, það má gera mistök. Við fáum okkur kaffi, við spilum, spjöllum og höfum gaman. Umfram allt tölum við saman íslensku.

Til brýningar: Starf sjálfboðaliða í tungumálaþjálfun kemur ekki í staðinn fyrir formlegt nám – heldur er því til stuðnings. Vettvangur til að beita þeirri þekkingu sem fólk öðlast í formlegu námi.

Vinnum í málinu!

Ég finn mikinn meðbyr núna í íslensku samfélagi með íslensku máli. Vitundarvakningu um að það er okkar allra að varðveita málið sem aðferð daglegra samskipta hér á landinu. Við þurfum öll að gera betur.

Ég kalla eftir fleiri íslenskumælandi til að ganga til liðs við okkur. Dropinn holar steininn, við getum öll lagt okkar af mörkum til að tryggja tilvist íslenskunnar í daglegu lífi. Það er ekki nauðsynlegt að vera málfræðingur eða hafa kennararéttindi. Með réttu grunnþjálfuninni getum við flest reynst virkilega gagnleg þeim sem eru að læra málið. Með reglulegri notkun málsins kemur færni og sjálfstraust. Æfingin skapar meistarann.

Því fleiri sem eru tilbúin til að hjálpa okkur, því meira getum við gert. Legðu þitt af mörkum.

Höfundur er verkefnastjóri hjá Rauða krossinum og bíður spenntur eftir að heyra í tilvonandi sjálfboðaliðum.

[1] Íbúar landsins | Þjóðskrá

[2] Ætla má að hlutfallið sé enn lægra ef reiknuð er inn í dæmið sú staðreynd að hluti þessara tæpu 5.000 manns hafa nú þegar staðist aðlögunarkröfur um ríkisborgararétt, þ.m.t. um íslenskukunnáttu, og teljast því íslenskir ríkisborgarar í dag – en við skulum ekki flækja málið um of.

[3] Stjórnarráðið | Upplýsingavefur verndarmála

[4] Language Training Services for Adult Immigrants in the Nordic Countries

[5] https://www.oecd.org/en/publications/skills-and-labour-market-integration-of-immigrants-and-their-children-in-iceland_96adc300-en/full-report/component-6.html#title-1d11de582c