Frelsið til að skipta um skoðun

Um þroska, opinn huga og ábyrgðina sem hvílir á okkur öllum

„Höggormurinn sem ekki hefur hamskipti deyr. Sama á við um huga sem er fyrirmunað að skipta um skoðun: hann hættir að vera til.“

Þetta sagði Nietzsche — og í þessu felst sannleikur. Í heimi þar sem mörg okkar eru föst í eigin bergmálshellum, þar sem við troðum puttanum í eyrun ef við heyrum „rangar“ skoðanir, er þetta orðið lífsspursmál fyrir lýðræðið.

Þegar skoðanir eiga fólk

Carl Jung sagði: „Fólk hefur ekki skoðanir, skoðanir eiga fólk.“

Hvað þýðir þetta? Og hvernig veit maður hvort þetta á við sjálfan sig?

Veldu málefni sem þú hefur sterka skoðun á. Gæti verið þungunarrof, innflytjendamál, Ísrael og Palestína, eða bólusetningar. Nú spyr ég: Getur þú þulið upp rök þeirra sem eru ósammála þér? Ekki hálfútfærð strámannsorð, heldur raunveruleg rök sem andstæðingur þinn myndi þekkjast við?

Ef svarið er nei, þá eru líkur á að skoðunin eigi þig frekar en þú eigir hana.

Þetta er ekki skömm. Þetta er mannlegt. En það er fyrsta skrefið að viðurkenna það.

Svarthvíta gildran

Eitt stærsta vandamálið í opinberri umræðu er svarthvít hugsun. Allt verður annað hvort rétt eða rangt, gott eða illt, með eða á móti. Gráa svæðið hverfur.

Þetta birtist á skrýtinn hátt í daglegu lífi:

• Eigum við að fara á kínverskan matsölustað?
• Nei.
• Bíddu, hvað hefur þú á móti Kínverjum?

---

• Á að takmarka aðgengi innflytjenda til Íslands?
• Já.
• Hatar þú alla útlendinga? Ertu kynþáttahatari?

---

• Á að leyfa transkonum að keppa við konur í íþróttum?
• Nei.
• Hatar þú allt transfólk?

---

• Það á ekki að leyfa 12 ára að keppa við 11 ára krakka í knattspyrnu.
• Hvað, hatar þú alla 12 ára krakka?

Þetta er rökræn rökvilla sem kallast falskur tvískinnungur (e. false dichotomy). Hún býður aðeins upp á tvo valkosti þegar margir fleiri eru til staðar. Hún hunsar möguleika á málamiðlun og skilningi á ólíkum skoðunum. Hún breytir skoðanaskiptum í fjandskap.

Samtalið sem breytti öllu

Daryl Davis er svartur bandarískur tónlistarmaður sem hefur gert eitthvað óvenjulegt — og New York Times hefur fjallað töluvert um vinnu hans.

Hann hefur eytt áratugum í að tala við meðlimi Ku Klux Klan. Ekki til að skamma þá. Ekki til að úthrópa þá. Heldur til að skilja þá — og láta þá skilja sig.

Spurningin sem hann spyr er einföld: „Hvernig getur þú hatað mig þegar þú þekkir mig ekki einu sinni?“

Með þolinmæði og samtali hefur Davis fengið yfir 200 Klan-meðlimi til að yfirgefa samtökin. Ekki með reiði. Ekki með þöggun. Heldur með því að tala saman.

Að láta skoðanir ekki verða sjálfsmynd

Að vera með opinn huga þýðir að láta skoðanir þínar ekki verða sjálfsmynd þín. Ef þú skilgreinir sjálfan þig út frá skoðunum þínum — „ég er sá sem heldur X“ — þá verður það ógn við heilindi þín að efast um þær.

En ef þú lítur á sjálfan þig sem forvitna manneskju, sem eilífðarstúdent sem er alltaf að læra, þá verður það merki um þroska að skipta um skoðun. Ekki veikleiki.

Að skipta um skoðun eftir að hafa kynnt sér mál er ekki vingulhátt. Það er vitsmunalegur heiðarleiki.

Hundaskíturinn sem við tökum sem sjálfsagðan

Það er til þversögn sem ég kalla hundaskítsþversögnina.

Fyrir hundrað árum var mun meiri hundaskítur á götum Reykjavíkur. Í dag er hann nánast horfinn. En þökkum við fyrir það á hverju kvöldi? Nei. Við tökum það sem sjálfsagðan hlut. Hins vegar, ef við rekumst á hundaskít, þá snöggreiðumst við og bölvum hundaeigendum.

Sama á við um lífið sjálft. Ævilengd hefur aldrei verið meiri. Ungbarnadauði hefur aldrei verið minni. En við förum ekki í gegnum daginn og þökkum fyrir þetta. Við einblínum á það sem vantar — og þegar við náum því, þá einblínum við á næsta hlut sem vantar.

Svipað er með tjáningarfrelsi. Þegar við höfum það, þá er það sjálfsagður hlutur. Við hugsum ekki um það. En ef við myndum missa það — þá myndum við skilja hvað við höfðum.

Ég neita að vera í liði

Ég vil ljúka þessari greinaröð á persónulegri nótu.

Í mínum skoðanaskiptum leitast ég við að tala hreint út og af heilindum — án þess að vera hliðhollur annarri hvorri hlið. Ég neita að vera í liði. Ég er ekki í „karla-liði“ eða „kvenna-liði“ ekki í „vinstri-liði“ eða „hægri-liði.“ Ég er bara í liði með þeim upplýsingum sem eru réttastar hverju sinni.

Ef þú vilt að sannleikurinn standi skýr frammi fyrir þér, skaltu aldrei vera með eða á móti. Baráttan milli „með“ og „á móti“ er einn versti sjúkdómur hugans.

Ég viðurkenni að mörg mikilvæg og umdeild málefni eru flókin, með gildum rökum á báða bóga. Heimurinn passar sjaldan inn í snyrtileg hólf. Ef þekking er máttur, þá er það að vita hvað við vitum ekki viska.

Dýpsta syndin gegn mannlegum huga er að trúa hlutum án sönnunargagna. Sá vísindamaður sem hættir að spyrja spurninga og reiðir sig eingöngu á dogma (viðteknar óskoraðar kenningar) í sinni sérgrein er ekki lengur vísindamaður — hann hefur orðið að presti.

Í heimi sem breytist hratt og aðgengi að upplýsingum eykst stöðugt, er hæfileikinn til að endurhugsa og aflæra orðinn lífsnauðsynlegur. Eins og Alvin Toffler orðaði það: „Ólæsi nútímans felst ekki í því að kunna ekki að lesa og skrifa, heldur í því að geta ekki lært, aflært og endurlært.“

Að miðla þekkingu er ábyrgð sem ég tek alvarlega. Þess vegna skrifa ég þessar greinar. Þess vegna þori ég að velta upp óþægilegum spurningum. Og þess vegna hvet ég þig til að gera slíkt hið sama.

Ábyrgðin hvílir á okkur öllum

Tjáningarfrelsi er ekki aðeins réttur. Það er ábyrgð.

Ábyrgðin á að verja tjáningarfrelsi hvílir ekki á þeim sem vilja takmarka það í nafni þess að útrýma „hatursorðræðu.“ Hún hvílir á okkur sem þorum ekki að stíga fram og mótmæla takmörkununum. Á okkur sem þegjum þegar við ættum að tala.

Yuval Noah Harari orðaði það svona: „Þú lærir ekki neitt með því að drepa fólk sem þú ert ósammála — þú sekkur bara enn frekar ofan í fáfræðina.“

Og Martin Luther King Jr. sagði: „Þegar öllu er á botninn hvolft munum við ekki minnast orða óvina okkar, heldur þagnar vina okkar.“

Þagnið ekki.

Að taka með sér heim

Í þessari greinaröð hef ég reynt að færa rök fyrir mikilvægi tjáningarfrelsis. Ekki vegna þess að ég vilji verja hatursorðræðu eða móðganir. Heldur vegna þess að ég tel að tjáningarfrelsi sé grunnurinn að öllu öðru: lýðræði, framförum, skilningi, þroska einstaklinga og þroska þjóða.

Tjáningarfrelsi krefst þess að við séum tilbúin að þola andstöðu við skoðanir okkar. Að við hlustum á raddir sem fá okkur til að hugsa. Að við eigum vini á öðrum aldri, með annað móðurmál, frá öðrum menningarheimi. Þannig upplifum við heiminn og öðlumst þroska.

Ég hvet hvern og einn til að leggja sitt af mörkum í þessari stöðugu baráttu — rétturinn til að tala, að hlusta og að vera ósammála er grundvöllur þess samfélags sem við viljum byggja.

Verið gagnrýnin á upplýsingar — metið hvaðan þær koma áður en þið trúið þeim eða deilið þeim. Standið upp gegn tilraunum til ritskoðunar. Styðjið við fjölmiðla og einstaklinga sem leggja sig fram um að viðhalda opnum og heiðarlegum samfélagsumræðum.

Enginn má taka þennan grundvallarrétt sem sjálfsagðan. Það er sameiginleg skylda okkar að tryggja að raddir framtíðarinnar verði ekki þaggaðar niður.

Ásgeir Jónsson er stofnandi og eigandi Takmarkalaust líf ehf. Allar ábendingar á kurteislegum nótum eru velkomnar á info@takmarkalaustlif.is