Draumurinn um ESB-samning er upp­gjöf – Ekki fórna fram­tíðinni fyrir falsöryggi

Eftirfarandi greining dregur fram staðreyndir um aðlögunarferli ESB og þann fórnarkostnað sem felst í því að afsala sér fullveldinu áður en ný sóknarfæri eru nýtt.

Það lifir góðu lífi á Íslandi sú mýta að innganga í Evrópusambandið snúist um „samningaviðræður“. Margir halda að hægt sé að setjast að borðinu sem jafningi, krefjast undanþága frá grunnstoðum sambandsins og „kíkja í pakkann“ án skuldbindinga. Þessi sýn er ekki aðeins villandi heldur er hún er í hrópandi ósamræmi við stjórnarskrá og yfirlýsta stefnu ESB.

Veruleikinn er sá að ESB er ekki að sækja um aðild að Íslandi. Ísland sækir um aðild að klúbbi með fastmótaðar reglur. Þetta er ekki samningur tveggja rétthárra aðila, heldur aðlögunarferli (accession process).

Aðlögun en ekki samningur

Stækkunarstjórar ESB og reyndir stjórnmálamenn á borð við Uffe Ellemann-Jensen hafa ítrekað bent á að varanlegar undanþágur (permanent derogations) frá kjarna ESB-réttarins, svo sem sjávarútvegsstefnunni, eru ekki í boði. Innganga snýst um að innleiða acquis communautaire – allt regluverk sambandsins.

Það sem sumir kalla „samning“ eru í raun tímabundnir aðlögunarfrestir – eins konar gálgafrestir til að breyta íslensku kerfi þar til það fellur að kröfum Brussel. Sérlausnir eru mögulegar í tæknilegum atriðum, eins og varðandi brennistein í áburði vegna íslensks eldfjallajarðvegs, en aldrei þegar kemur að heilli iðnaðargrein á borð við sjávarútveg.

Gullnáman í djúpinu - Að fórna því sem við eigum eftir að nýta

Mesta hættan við aðild er þó ekki endilega það sem við missum í dag, heldur tækifærin sem við fórnum til framtíðar. Íslenskur sjávarútvegur stendur á þröskuldi nýrrar byltingar sem ESB-aðild myndi kæfa í fæðingu.

Framtíðin liggur í nýtingu á miðsjávarfiski (e. mesopelagic fish), svo sem laxsíld og gulldeplu. Rannsóknir benda til þess að lífmassi þessara tegunda sé á bilinu 1 til 10 milljarðar tonna – sem er um 10 til 100 sinnum meira en allur núverandi heimsafli. Þetta er auðlind sem er enn óplægður akur.

Með því að nýta þennan stofn í mjöl og lýsi getur Ísland leyst fóðurvandann sem hamlar fiskeldi í heiminum. Við getum stóraukið landeldi á heilnæmum fiski og um leið fært uppsjávartegundir (loðnu, síld, makríl) alfarið í manneldisvinnslu. Það margfaldar verðmæti auðlindarinnar. Ef Ísland gengur í ESB fellur stjórn þessara nýju veiða undir sameiginlega stefnu ESB og aðganginum yrði deilt með stórþjóðum álfunnar.

Heimskautalandbúnaður og orkan

Draumurinn um „heimskautalandbúnað“ er annað dæmi um skammsýni. Slíkar undanþágur eru endurskoðaðar á fimm ára fresti og þeim fylgja kvaðir um að ekki megi auka framleiðslu eða selja vörur óhindrað á innri markaði. Ef undanþágan yrði afnumin í einni af endurskoðunum ESB, væri greinin dauðadæmd.

Sama gildir um orkuna og tækifærin í gervigreind (AI). Ísland á einstakt tækifæri í gagnaverum og orkufrekum iðnaði. Að flækja sig í reglugerðafargani ESB (AI Act og orkupökkum) myndi draga úr samkeppnisforskoti okkar. Við þurfum frelsi til að nýta orkuna og vatnið á okkar forsendum.

Enginn hefur umboð til að binda hendur framtíðarinnar

Að lokum snýst þetta um eitthvað stærra en efnahag. Að sækja um aðild er uppgjöf. Það er yfirlýsing um að við treystum okkur ekki til að stjórna okkur sjálf.

Það sem aflaga hefur farið í íslensku samfélagi verður aðeins lagað af Íslendingum sjálfum. Með inngöngu í ESB afsölum við okkur tækjunum til að leiðrétta þessar skekkjur. Við værum að neita næstu kynslóðum um þann rétt að móta sitt eigið samfélag og nýta sínar auðlindir til að bæta það sem miður hefur farið.

Enginn núlifandi einstaklingur, hvorki stjórnmálamaður né kjósandi, hefur siðferðislegt leyfi til að taka slíka ákvörðun fyrir hönd óborinna kynslóða. Fullveldið er ekki okkar eign til að selja eða semja frá okkur; það er lán frá framtíðinni sem okkur ber skylda til að skila óskertu. Að binda hendur komandi kynslóða með varanlegu fullveldisafsali er ákvörðun sem enginn hefur umboð til að taka – hvorki nú né síðar.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri