„Maður er bara ein­hvern veginn að vega salt“

„Það eru vísbendingar í samfélaginu um að núverandi styrkjakerfi hafi aukið ójöfnuð og ekki skapað hvata til hraðari námsframvindu,“ segir Lísa Margrét Gunnarsdóttir, forseti Landssamtaka íslenskra stúdenta.

42 prósent félagsfólks aðildarfélaga BHM sem greiða af námslánum segjast finna mikið fyrir greiðslubyrði þeirra í útgjöldum heimilisins en þar af segja 11 prósent hana verulega íþyngjandi. Þetta má lesa úr Lífskjararannsókn BHM sem gerð var snemma á þessu ári. Samsvarar þetta um 10 prósentustiga hækkun frá árinu 2022 þegar um 32 prósent svarenda sögðust finna mikið fyrir greiðslubyrðinni eða þykja hún verulega íþyngjandi.

Frumvarp Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, um breytingar á Menntasjóði námsmanna var samþykkt á Alþingi í júní. Þar var ein stærsta breytingin afnám umdeilds ábyrgðarmannakerfis.

Lísa segir Landssamtök íslenskra stúdenta fagna þeirri niðurstöðu og að frítekjumark skyldi hækkað en gagnrýna að ekki hafi verið gerðar breytingar á styrkjafyrirkomulaginu.

„Þeir sem eru byrjaðir að greiða af lánunum sínum finna aukna greiðslubyrði og þeir sem þiggja námslán finna að þeir verða að vinna og þiggja námslán bara til þess að ná endum saman, sérstaklega fólk á leigumarkaði.“

Styrkjakerfi með fórnarkostnaði

Árið 2020 var samþykkt að veita nemendum sem ljúka námi á þeim tíma sem skipulag námsins gerir ráð fyrir 30 prósent niðurfærslu af höfuðstól námslánsins.

„Þetta virðist vera breyting til hins betra en á móti kemur að raunvextir á endurgreiðslutíma lána eru breytilegir yfir starfsævina og í raun margfaldir á við þá raunvexti sem eldri kynslóðir greiða af námslánum,“ segir Lísa.

Samhliða upptöku þessa styrkjakerfis voru vextir nýrra námslána hækkaðir og fylgja þeir nú vöxtum á markaði þar til þeir ná upp í visst vaxtaþak.

Sitji uppi með verri lánskjör

Vextir óverðtryggðra námslána sem voru gefin út eftir breytingarnar 2020 hafa nú staðið í 9 prósenta hámarkinu um nokkurt skeið með tilheyrandi áhrifum á greiðslubyrði. Vaxtaþak verðtryggðra lána er í dag 4 prósent en þeir voru fastir í 1 prósenti fyrir tilkomu styrkjakerfisins. 

Lísa segir að hagfræðingur BHM hafi reiknað út að einstaklingur sem fái 30 prósent niðurfellingu í nýja kerfinu greiði 13 prósent meira af láni yfir starfsævina en einstaklingur sem lýtur skilmálum gamla kerfisins.

„Ef einstaklingurinn hefur ekki notið þessa styrks þá er hann að greiða 62 prósent meira af námsláninu yfir starfsævina heldur en einstaklingur í gamla kerfinu. Það er eitthvað sem við höfum gagnrýnt og höfum miklar áhyggjur af.“

„Ef þú uppfyllir ekki skilyrði til að fá niðurfellingu að námi loknu þá er þetta bara mjög óhagstætt lán.“

Ekki ýtt undir hraðari námsframvindu

Að binda niðurfellingu höfuðstóls við framvindu náms er ætlað að hvetja fólk til að klára nám á réttum tíma.

„Við sjáum núna þegar það er komin smá reynsla á þetta nýja fyrirkomulag að þessir námsstyrkir hafa ekki hvatt til hraðari námsframvindu. Ef við skoðum meðaltal eininga sem lánþegar ljúka á hverri önn 5 ár aftur í tímann þá hafa mun færri nýtt sér námsstyrki en gert var ráð fyrir.

Svo stóð ráðuneyti háskólamála fyrir könnun í haust og þar kom fram að 71 prósent þeirra sem ekki taka námslán sögðust vera líklegri til að gera það ef það væru engin tímamörk á námsstyrknum. Þannig í rauninni getum við sagt að það sé einhver fælingarmáttur til staðar þegar kemur að styrkjakerfinu,“ segir Lísa.

Í því samhengi sé mikilvægt að hafa í huga að stúdentar á Íslandi eigi Evrópumet í atvinnuþátttöku á meðan námi stendur en 61,9 prósent íslenskra háskólanema vinna með skóla, samkvæmt rannsókn Eurostudent.

„Það er af efnahagslegum aðstæðum og hefur í för með sér tilheyrandi fórnarkostnað í námsframvindu og gæðum þess mannauðs sem háskólinn er að skila samfélaginu.“

„Okkur finnst mikilvægt að taka þessa stöðu alvarlega og bregðast við því og okkur finnst mjög skýrt að það eru breytingar sem þarf að gera á núverandi styrkjafyrirkomulagi umfram þau afmörkuðu skref sem eru lögð til í frumvarpinu. Höfum við sérstaklega bent á norsku leiðina sem er 25% niðurfelling á höfuðstól eftir hverja önn og svo 15% við námslok. Hún hefur sýnt aukna skilvirkni,“ segir Lísa.

Stúdentar fastir í limbói

Stúdentar hafa lengi gagnrýnt þau framfærsluviðmið sem Menntasjóður námsmanna byggi lánafjárhæðir á séu of lág en viðmiðið hækkar venju samkvæmt milli ára.

„Það eru ekki nægar breytingar þar þannig að mér finnst enn langt í land ef námslánin eigi að duga til að nemendur í fullu námi geti lifað og lært án þess að vinna mikið með námi eins og við gerum núna,“ segir Lísa. Bæði þurfi þar til aukna framfærslu og aukinn sveigjanleika þegar kemur að frítekjumarki og skilyrðum fyrir styrkveitingu.

Fjölmargir stúdentar hafa séð framfærslu sína frá Menntasjóði námsmanna eða forveranum LÍN skerðast eftir að atvinnutekjur fara upp fyrir frítekjumarkið. Lísa segist hafa reiknað það út fyrir nýjustu hækkun frítekjumarks að sumarvinna á lágmarkslaunum dugaði til að skerða tekjur sínar frá Menntasjóðnum yfir veturinn.

„Þannig að maður er svolítið búinn að vera fastur í einhverju limbói þar sem maður þarf að vinna, má ekki vinna of mikið af því þá skerðist námslánið. Það er alls ekki til þess gert að hvetja mann til að stunda nám af meira kappi eða klára fyrr, maður er bara einhvern veginn að vega salt.“

Staðan betri á hinum Norðurlöndunum

Lísa segir að stúdentar hafi kallað eftir auknum sveigjanleika hjá Menntasjóði námsmanna og nýjar breytingar á lögum um sjóðinn gangi ekki nógu langt. Þá gerir hún athugasemdir við löggjafarferlið.

„Við þurftum að ganga rosalega á eftir því að fá einhvern veginn að koma að þessu og það var eitthvað sem við gagnrýndum.“

„Þetta er enn þá langt frá því að vera orðið eitthvað heilbrigt stuðningskerfi fyrir stúdenta eins og á Norðurlöndunum,“ segir Lísa að lokum.

Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, ráðherra háskólamála, hefur boðað að heildarendurskoðun á Menntasjóði námsmanna fari fram síðar á árinu.