Varhugaverð veröld

Undirritaður fæddist skömmu eftir miðja öldina síðustu á tímum kalda stríðsins. Það var að mörgu leyti einkennilegt að vaxa úr grasi á mölinni í Reykjavík. Foreldrar mínir voru í æsku minni stöðugt að flytja og sjaldnast bjuggum við lengur en árið á hverjum stað uns keypt var íbúð í verkamannabústöðunum í austanverðum Hlíðunum. Margt var ákaflega frjálslegt á þessum árum en allt mun einfaldara og frumstæðara en nú, göturnar voru malargötur og rykið eftir því. Við krakkarnir sóttumst eftir að leika okkur m.a. í gömlum mógröfum í Kringlumýrinni þar sem nú er nýi miðbærinn í Reykjavík. Þar var stokkið yfir djúpa skurði með langstökk í huga, stundum kom maður hundblautur heim og átti von á snuprum jafnvel rassskellingu! Stundum var farið í feluleiki og Fallin spýtan!

Blöðin skömmuðust

Vikulega var eg sendur með tvær appelsínur ásamt flösku af mysu í poka handa ömmu minni sem átti heima í Herskálakampinum þar sem nú eru göturnar Ármúli og Síðumúli. Það hverfi gekk undir nafninu Gunnarsborg en þegar Gunnar Thoroddsen var borgarstjóri var íbúum þar veitt leyfi tímabundið um nokkur ár að dytta að húsum sínum oft við misjöfn efni. Þetta var á þeim dögum þegar Miklabrautin var ekki enn til nema að dálitlum hluta en byrjað var að merkja fyrir gríðarlegum skurðum þvert um Kringlumýrina. Sagt var að bygging Miklubrautarinnar tæki óratíma og voru latir strákar hvattir til mennta á þennan hátt: Annaðhvort verður þú duglegri en nú eða það verður ævistarfið þitt að vinna í Miklubrautinni!

Stjórnmálalífið gekk sinn gang, miklar öfgar voru eins og oft vill verða. Blöðin skömmuðust hvern einasta dag, einkum Morgunblaðið og Þjóðviljinn sem gáfu hinu ekkert eftir. Sjálfstæðisflokkurinn með Morgunblaðið virtist eigna sér umræðuna um mannréttindi og lýðræði og oft voru því Rússar skammaðir fyrir að sitja uppi með kommúnismann. Þjóðviljinn svaraði á móti og benti á sitthvað sem illa tókst til í Bandaríkjunum, benti m.a. á gríðarmikið misrétti þegnanna og allir höfðu sínar skoðanir á málunum. Á vinnustöðum var oft grunnt á vinskapnum enda Íslendingar þekktir fyrir að hafa ólíkar skoðanir. En verst var hversu tortryggnin var mikil og fyrirlitningin fyrir skoðunum annarra virtist vera ríkjandi langdræg. Allt var kappkostað til að viðhalda tortryggninni en þess minna reynt að bera klæði á vopnin og auka skilninginn. Morgunblaðið og Þjóðviljinn voru aldrei sammála um nokkurn skapaðan hlut, kannski fyrir utan veðrið sem auðvitað var unnt að mæla og ekki þurfti að þrasa um.

Nú er meira en aldarfjórðungur liðinn frá því kommúnisminn hrundi í austanverðri Evrópu og vonandi sakna hans sem fæstir. En kapítalisminn í allri sinni dýrð er eins og vafasöm vofa sem vakir yfir löndum og lýðum heimsins. Gróðapungarnir fylgjast gjörla með og vilja skara betur eld að sinni köku með öllum tiltækum ráðum.

Hergagnaiðnaður í stórum stíl

Á dögunum datt eg niður á forvitnilega en nokkuð skelfilega heimild sem lýsir mjög vel ástandi mála: Ræðubút sem Eisenhower forseti BNA flutti í kveðjuávarpi í janúar 1960. Þá var Kennedy forseti að taka við forsetaembætti. Síðar kom í ljós að hann hafði mun meiri áhuga á snotrum snótum en hermennsku og mátti líklega gjalda líf sitt fyrir.

Eisen­hower kemst svo að orði og er þetta ógnvænlegt:

„Við höfum neyðst til að koma á fót föstum hergagnaiðnaði í stórum stíl. Þar við bætist að 3,5 milljónir manna, karla og kvenna starfa beinlínis í þágu hersins. Á hverju ári verjum við til varnarmála einna meiru en sem nemur nettótekjum allra bandarískra iðnfyrirtækja?… Þessi samruni gífurlegs hernaðarbákns og viðamikils hergagnaiðnaðar er nýtt fyrirbæri í bandarískri sögu. Heildaráhrifanna á sviði efnahags, stjórnmála og jafnvel andlegrar menningar gætir í hverri borg, stofnunum hvers einstaks ríkis og á hverri skrifstofu sambandsstjórnarinnar.“

Þarna kemur mjög skýrt fram hvaða aðili ræður nánast öllu bak við öll tjöld í BNA. Bandarískt samfélag snýst allt meira og minna um hergagnaiðnað, framleiðslu, sölu og viðhald vopnakerfa. Og þegar illa tekst til og afglöp gerð eins og með innrásinni í Írak fyrir rúmum áratug, þá er ekki von á góðu. Græðgi með herstyrk að vopni getur aldrei verið góð fyrirheit í framtíðina.

Við búum í varhugaverðri veröld.

Við Íslendingar berum gæfu til þess að vera ein örfárra þjóða sem hafa hvorki her né herþjónustu. En kannski okkur skorti á móti dálítinn nauðsynlegan aga. Við lítum á flest út frá okkar sjónarhorni en gleymum að setja okkur í spor annarra og virða rétt þeirra. Við erum oft of fljót að meta og ákveða, stundum sitjum við uppi með kolranga ákvörðun sem við þurfum að sjá eftir.

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu