Eitthvað fyrir þig, Sigursteinn? Sönn íslensk sakamál

Í nýlegri íslenskri glæpasögu eru tólf menn handteknir og dregnir fyrir dóm. Upptökur eru spilaðar þar sem þeir leggja á ráðin um afbrotin. Allir bera við minnisleysi í réttarhöldunum – og sleppa.

Í öðrum kafla sögunnar eru glæpagengin sektuð um 975 milljón krónur fyrir að svíkja fjármuni út úr almenningi. Forsprakkinn mætir í fjölmiðla og segist órétti beittur þar sem keppinautur hans hafi hafi ekki viljað taka þátt í afbrotunum.

Það kæmi ekki á óvart ef Sigursteinn gerði sjónvarpsþátt um þetta sanna íslenska sakamál – sem nánar tiltekið er verðsamráð Byko og Húsasmiðjunnar. Ekki veitti af slíkum sjónvarpsþætti, því málið er reyfarakenndara en Arnaldur gæti látið sér detta í hug.

Hér eru nokkrir handritspunktar sem Sigursteini er velkomið að nota:

Fyrsta atriði

Samkvæmt samkeppnislögum liggur bann við hvers konar samskiptum milli keppinauta þar sem reynt er að hafa áhrif á samkeppnishegðun. Þetta á við um fundi, símtöl, bréf eða tölvupósta sem hafa þýðingu fyrir verðákvörðun. Ávinningi almennings af samkeppni er stefnt í hættu ef fyrirtæki hafa slík samskipti eða samvinnu.

Á níu mánaða tímabili sem rannsókn stóð yfir töluðu starfsmenn Byko og Húsasmiðjunnar saman í hverri einustu viku og skiptust á verðupplýsingum sem almenningur hafði ekki aðgang að. Byko kallaði þetta „verðkannanir“ en Samkeppniseftirlitið lýsti því sem hreinræktuðu verðsamráði. Húsasmiðjan viðurkenndi hins vegar að þetta hefði verið brot á samkeppnislögum og samþykkti að greiða sekt.

Annað atriði

Tólf starfsmenn Byko og Húsasmiðjunnar voru ákærðir fyrir brot á samkeppnislögunum. Við réttarhöldin slógu þeir Íslandsmet í minnisleysi og breyttum framburði. Í 179 skipti sögðust þeir ekki muna það sem um var spurt, þó þeir hafi munað það við yfirheyrslur hjá lögreglu.

208 sinnum báru þeir við að hafa ekki vitað að þeir voru að gera eitthvað rangt eða verið upplýstir um slíkt. Auðvitað voru þeir sýknaðir, enda dómarar ekki vanir að sakfella fólk sem hefur misst minnið og margbreytir framburði sínum.

Þriðja atriði

Byko og Húsasmiðjan með 95% markaðshlutdeild litu ekki á hvort annað sem keppinaut á markaði enda voru þau í reglulegu talsambandi. Þau töldu Múrbúðina með 5% vera keppinautinn. Fyrirtækin stilltu saman aðgerðir til að koma í veg fyrir að Múrbúðin gæti náð fótfestu í timbursölu. Þau lækkuðu verð á sömu vörum og Múrbúðin seldi, en ekki á öðrum.

Þeim tókst ætlunarverkið, Múrbúðin hætti með timbur og aðra grófvöru sem er vont fyrir samkeppnina.

Fjórða atriði

Gæti verið hápunktur þáttarins. Orðrétt tilvitnun úr ákvörðun Samkeppniseftirlitsins: „Þann 28. febrúar 2011 ákváðu Byko og Húsasmiðjan að herða á samráði sínu með samkomulagi um að ráðast í sérstakt átak í því skyni að hækka verð.“ Aðgerðin kallaðist „framlegðarátak“ Byko og bar þann árangur, að sögn forstjóra Byko, að fyrirtækinu tókst að hafa meiri fjármuni af viðskiptavinum sínum en ef samkeppni hefði verið með eðlilegum hætti.

Fimmta atriði

Markaðsdeild annars brotafyrirtækisins stakk upp á að gefa viðskiptavinum íspinna til að draga úr neikvæðum viðbrögðum. Yfirmaður sagðist geta sparað þann kostnað, því fólk væri ekkert að hugsa um svona brot og fjölmiðlar ekki heldur. Það reyndist rétt hjá honum, viðskiptin minnkuðu ekkert og enginn fjölmiðill tók málið til umfjöllunar.

Sjötta atriði

Forstjóri Byko mætti í útvarpsviðtal. Hann sagði að Byko væri fórnarlamb í þessu máli. Byko hefði verið beitt órétti. Þetta væri allt Múrbúðinni að kenna, því hún hefði ekki viljað taka þátt í samráðinu og í staðinn kært til Samkeppniseftirlitsins tilraunir Byko og Húsasmiðjunnar til að fá Múrbúðina í ólögmætt verðsamráð. Forstjórinn sagði ámælisvert að Samkeppniseftirlitið hefði kokgleypt slíkar upplýsingar.

Þetta skilja allir. Auðvitað er Múrbúðin sökudólgurinn. Ef Múrbúðin hefði ekki tilkynnt þetta til Samkeppniseftirlitsins, þá hefði samráðið bara haldið áfram og enginn verið dæmdur til að borga sekt. Neytendur hefðu glaðir haldið áfram að borga hærra verð. Og auðvitað skipti engu máli í þessu samhengi að Húsasmiðjan játaði ólöglega samráðið og Samkeppniseftirlitið upplýsti að við rannsókn málsins hefði verið staðfest að allar upplýsingar frá Múrbúðinni hefðu verið réttar.

Lokaatriði

Eftir að upp komst hættu Byko og Húsasmiðjan að stunda „verðkannanir“ með því að tala saman í hverri viku til að uppfæra verðlistana – þrátt fyrir að Byko fullyrti að ekkert væri ólöglegt við slíkar „verðkannanir“. Fyrirtækin fóru bara að stunda löglegar verðkannanir eins og önnur fyrirtæki gera, með því að koma á staðinn og taka niður verð og með því að hringja eins og hver annar viðskiptavinur.

Nákvæmlega eins og þegar stjórnendur grænmetisfyrirtækjanna hættu að hittast í Öskuhlíðinni eftir að upp komst um ólöglegt verðsamráð þeirra.