Virkjun jarðhita í stórum eða litlum áföngum

Í haust ritaði Gunnlaugur H. Jónsson nokkrar greinar í Fréttablaðið um nýtingu jarðhita. Þar hafa komið fram ýmis atriði sem eru byggð á vafasömum forsendum og leiða til rangra ályktana. Í þessari grein er fjallað um hvort taka skuli stóra eða smáa áfanga við virkjun jarðhitasvæða.

Ástæða þess að þetta er álitamál er sú að jarðhitaauðlindin er að mestu hulin augum okkar ofan í jörðunni. Öndvert við vatns- og vindorku fást upplýsingar um hana aðeins með óbeinum mælingum frá yfirborði og með vinnsluprófunum á borholum. Áður en til vinnslu jarðhita kemur er takmarkað vitað um hver sjálfbær vinnslugeta viðkomandi jarðhitasvæðis er. Hún fæst eingöngu með því að láta reyna á svæðið með vinnslu. Með vinnslugetu er átt við hve mikla orku má vinna að meðaltali á ári úr jarðhitasvæðinu. Sérfræðingar ÍSOR mæla almennt með því að jarðhitasvæði séu virkjuð í hæfilega stórum áföngum vegna þessarar óvissu. Vandinn er að meta fyrirfram hvað er hæfilega stór áfangi til að vinnsla reynist sjálfbær og hagkvæm er fram í sækir.

Það getur hvort sem er reynst óhagkvæmt að virkja í of stórum eða í of smáum áföngum. Ef við vanmetum sjálfbæra vinnslugetu jarðhitasvæðis í upphafi gæti það leitt til þess að mannvirki og lagnir yrðu of smá og stækka þyrfti þau fljótlega. Þannig gæti til dæmis vanmat á vinnslugetu leitt til þess að tuga kílómetra aðveituæð fyrir heitt vatn yrði of grönn og gæti ekki flutt þá orku sem til staðar er og þörf væri fyrir. Þá þyrfti fljótlega að leggja nýja lögn og kostnaðurinn við tvær lagnir yrði væntanlega miklu meiri en fyrir eina heldur víðari lögn í upphafi. Ef við á hinn bóginn ofmetum vinnslugetuna í byrjun gæti það leitt til þess að virkjað yrði í of stórum áföngum sem leiddi af sér offjárfestingu og óhagkvæmni.

Vegna eðlis jarðhitakerfa er venjulega hægt að vinna mun meiri orku úr þeim fyrstu árin eða áratugina en nemur sjálfbærri vinnslugetu til langs tíma. Ef það er gert þarf að draga úr vinnslunni síðar og jafnvel þannig að vinnsla þyrfti um skeið að vera minni en sjálfbær vinnsla til langs tíma yrði annars. Það getur auðvitað þýtt að fjárfest yrði meira í mannvirkjum en nauðsynlegt er fyrir langtímavinnslu. Það þarf hins vegar ekki endilega að vera óhagkvæmt að gera það. Markaðsaðstæður, svo sem orkuþörf og verð orkunnar, gætu vel gert það hagkvæmt að virkja stærra en nemur sjálfbærri vinnslugetu. Þeir sem þekkja til fjárhags- og arðsemisáætlana þekkja það.

Ágeng vinnsla

Gunnlaugur tók dæmi í einni greina sinna um það sem hann taldi skynsamlega nýtingu jarðhita. Hann segir að Hitaveita Reykjavíkur hafi á árum áður virkjað nokkur jarðhitasvæði og nýtt „þau skynsamlega hvert fyrir sig að mörkum nýtanlegs afls“ og ekki hafi verið ráðist í virkjun Nesjavalla fyrr en fullreynt var að virkjað afl var ekki lengur nægjanlegt. Þetta er ekki rétt. Þvert á móti ákvað Reykjavíkurborg af fjárhagslegum og stjórnmálalegum ástæðum að nýta umrædd jarðhitasvæði með ágengum hætti um árabil til þess að fresta framkvæmdum á Nesjavöllum.

Afleiðingarnar voru mjög vaxandi þrýstifall á jarðhitasvæðinu í Mosfellssveit, kólnun á vatninu sem dælt var úr Elliðaársvæðinu og loks vaxandi saltmengun í jarðhitasvæðinu á Laugarnesi. Þegar Nesjavallavirkjun komst í gagnið var dregið úr vinnslu á ofangreindum jarðhitasvæðum, þau jöfnuðu sig á nokkrum árum og eru nú nýtt með sjálfbærum hætti. Þetta dæmi sýnir einmitt að nýta má jarðhitasvæði með ágengum hætti um skeið ef fjárhagsleg rök standa til þess.

Það er illmögulegt að skaða jarðhitasvæði með ágengri vinnslu, hvað þá heldur að tæma orkulindina. Ágeng nýting getur þó venjulega aðeins staðið í stuttan tíma, kannski í fáein ár. Þeir sem taka ákvörðun um ágenga nýtingu verða því að gera sér grein fyrir áhættunni sem tekin er og vera meðvitaðir um að það muni þurfa draga úr orkuframleiðslunni eða stækka nýtingavæðið er fram líða stundir.

Þungamiðjan í þessu öllu er að ekki ætti að byggja virkjanir út frá óskhyggju eða fordómum heldur ættu allar ákvarðanir að hvíla á þekkingu sem aflað er með ítarlegum rannsóknum, ábyrgð í umhverfismálum, vönduðum hagkvæmniútreikningum og þörfum þjóðfélagsins.