656 orð í tilefni af Degi myndlistar

Loksins er hann kominn á ný! Dagurinn sem við öll bíðum eftir í ofvæni ár hvert – Dagur myndlistarinnar! Þegar við nefndum það um daginn við tvo hollenska myndlistarmenn og vini okkar að við værum að skrifa blaðagrein af því tilefni, kímdu þeir og spurði hvort það væri bara einn dagur fyrir myndlist á Íslandi.

Það urðu tímamót þegar við forðum daga beisluðum eldinn. Með eldi gátum við soðið okkur súpur og grillað kjöt, haldið á okkur hita, lýst upp hellinn okkar og fælt frá villidýr sem vildu éta okkur lifandi. Önnur slík tímamót áttu sér stað einn daginn, þegar innsæi okkar og sköpunarkraftur gátu af sér fyrirbærið myndlist.

Það hlýtur að hafa orðið sprenging þegar við áttuðum okkur á því að við gátum nýtt okkur efni úr jarðveginum til að varpa varanlegum myndum og sporum á hellisveggina í kringum okkur.  Myndlistin gerði okkur kleift að sjá okkur sjálf, líf okkar og umhverfi utan við okkur sjálf og okkar daglega líf. Myndlistin varð leið til sjálfsskoðunar og einnig skapandi og virkt tæki í samfélaginu, til aðgerða og áhrifa.

Myndlistin býður líka upp á frelsi og rými til að láta okkur dreyma, vera og gera öðruvísi, fara ekki eftir bókinni. Þó seinni ár hafi reyndar orðið vinsælt að fara líka einmitt eftir bókinni og tala m.a. um sérfræðiþekkingu. Myndlistin getur létt af okkur höftum, vakið til umhugsunar og frelsað. En hún getur líka slegið ryki í augu okkar, verið merkileg með sig, svæft og haldið okkur niðri, útilokað og gengið á hönd peningaöflunum og þeim sem með valdið fara – verið rós í hnappagat þeirra.

Við upplifðum sterkt hið síðara í gegnum þátttöku okkar í Sydney tvíæringnum á síðasta ári. Ásamt sjö öðrum myndlistarmönnum drógum við þátttöku okkar til baka vegna tengsla tvíæringsins – í gegnum stærsta styrktaraðila sinn, verktaka- og þjónustufyrirtækiðTransfield – við mannlega þjáningu og rangindi, og fórum um leið fram á að tvíæringurinn sliti samstarfi sínu við fyrirtækið. Transfield hafði tekið að sér rekstur mjög gagnrýndra flóttamannavarðhaldsbúða í Papua Nýju Geníu, fyrir hönd ríkisstjórnar Ástralíu. Samningurinn um reksturinn hljóðaði upp á 108 milljarða króna. Svo fór á endanum að forseti stjórnar Sydney tvíæringsins sagði af sér, en hann var einnig forseti einna þriggja greina Transfield, og tvíæringurinn sagði slitið öllu samstarfi við fyrirtækið. Í kjölfarið spunnust miklar umræður, um flóttamannavarðhaldsbúðirnar og um fjárstyrki til myndlistar og lista almennt, bæði innan Ástralíu og víða um heim.

Górillu stelpurnar glöddu landann fyrr á árinu með þátttöku sinni í Listahátið Reykjavíkur. Þær afhjúpa með myndlist sinni fastmótuð hlutverk og stöðu kynjanna innan myndlistarinnar og myndlistar- og menningarheimsins. Með verkum sýnum á Listahátíð vörpuðu þær fram spurningum um kynjaskyptingu í kvikmyndaheiminum á Íslandi. Verkið vakti sterk viðbrögð og hratt af stað umræðu um hlutföll kynjanna í kvikmyndagerð.

Rúmum 40 þúsund árum eftir tilurð myndmáls erum við mannfólkið og við myndlistarmennirnir enn að þessu. Að reyna að átta okkur á því hver við mögulega erum, hvaðan við komum, hvar við erum og hvert við höldum og afhverju okkur líður, við hugsum og gerum svona en ekki hinsegin á þessu ferðalagi okkar. Samtímis erum við að móta það hver við erum, sem einstaklingar og sem samfélag.

Vísindamenn hafa enn ekki leyst gátuna með vissu hverjir nákvæmlega máluðu hellamálverkin. Voru það konur eða karlar, táningar eða fullorðnir, eða allir í bland? Ekki vita þeir heldur nákvæmlega hvað hellamyndlistin stendur fyrir. Líkt og við enn í dag deilum um hvað myndlist er eða getur verið, eða leyfir sér og fær að vera og hver staða myndlistarkvenna og manna er í samfélaginu.

Þarna liggur kraftur myndlistarinnar. Í þessu óþekkta. Því sem enn getur komið okkur á óvart, ýmist þægilega eða óþægilega, og vakið okkur enn á ný til vitundar. Smeygt sér inn í glufur skynjunar okkar og umturnað fyrri vissu okkar og sýn á sjálf okkur og umheiminn. 

Hugmyndum um að myndlistarmenn og aðrir listamenn séu annarskonar lífverur en annað mannfólk og geti t.d. lifað á loftinu einu saman, hafna hinsvegar vísindamenn alfarið.