Morfís-martröðin

Morfís, mælsku og rökræðukeppni  framhaldsskóla  Íslands var haldin sjöunda febrúar sl. Framganga liðs mennaskólans á  Ísafirði  hefur verið fréttaefni undanfarið vegna grófra árása af kynferðislegum toga í málflutningi  Ísafjarðarliðsins  beint að fulltrúa Akureyrarliðsins. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem keppnin fer úr böndum því í kjölfar þessa máls hefur a.m.k. eitt  mál af svipuðu tagi komið fram í dagsljósið – Það er því fyllsta ástæða til að staldra aðeins við Morfís keppnina og  spyrja  hverjar séu forsendur  hennar og  tilgangur.

Í Morfískeppninni  virðist hinni íslensku  kappræðuhefð vera gert hátt undir höfði og rökræðan sem hún kennir sig við, er oft á tíðum ábótavant. Kappræðan einkennist af því að ná undirtökum í umræðunni.

Að slá viðmælandann út af laginu og gera hann helst óvirkan. Að sigra andstæðinginn. Þetta leiðir óhjákvæmilega til þess að sá sem talar fer að  slá um sig með nógu krassandi frösum. Gera aðra kjaftstopp, stinga upp í viðmælendur,  kjafta þá í í kaf. Takist þetta er það tekið sem  dæmi um velheppnaðan málflutning. Það er jafnvel litið á þetta sem sérstaka hæfileika hjá viðkomandi sem muni koma góðum  notum fyrir hann í framtíðinni og þá ekki síst í stjórnmálum. Þá er talað, með vissri virðingu um að sá hinn sami sé óskaplega mælskur.  

Rökræða þarfnast ögunar, íhugunar  og ekki síst virðingar fyrir skoðunum viðmælandans. Það andrúmsloft hugaræsings og slagorða sem einkennir kappræður býður ekki alltaf upp á rökræðu sem stendur undir nafni. Menn stunda kappræðuna ekki síst vegna þess skemmtanagildis sem hún hefur. Skemmtun sem þó hefur greinilega farið algjörlega úr böndum eins og nýleg dæmi sýna og breyst í einhverskonar grófa búrleskuhátíð.  En gróf, meiðandi skemmtiatriði eiga ekkert skylt við þá mælsku og rökræðu sem Morfískeppnin kennir sig við. Þó að velheppnaðar kappræður geti verið skemmtilegar og jafnvel hressandi þá eru þær alls ekki ákjósanlegar þegar ræða á hlutina af alvöru og einlægni.  

Getur verið að Morfískeppnin endurspegli og viðhaldi í leiðinni slæmri umræðuhefð hér á landi?

Ýmsir hafa haldið því fram að við Íslendingar séum ekki leikin í samræðukúnst og höldum okkur um of við umrætt kappræðuform þar sem hlustun, ögun og ígrundun er víðsfjarri. Kannski má segja að kappræðurnar séu hin forna og nýja bardagakúnst Íslendinga. Einhverskonar atgeir þjóðarinnar. Aðferð sem er slæm að því leyti að hún er oftar en ekki óheiðarleg. Hún byggir að hluta á klækjum og óbilgirni og er þess vegna slæm þegar þarf að komast að skynsamlegri  niðurstöðu. Skynsamleg niðurstaða er ákjósanlegasta útkoman úr samræðum fólks.

Því er ekki meiri rækt lögð við skynsamlegt samtal og rökræður sem standa undir nafni í ræðukeppni íslenskra  framhaldsskólanema? Er það vegna þess eins og áður segir, að keppnin endurspeglar einfaldlega þær umræðuhefðir sem enn eru teknar sem góðar og gildar í samfélaginu  og þykja  því góður undirbúningur fyrir nemendur? Er kannski skynsamleg og öguð samræða álitin of leiðinleg í samburði við það stuð að leggja andstæðinginn að velli. Höfum við  tíma fyrir langdregið rökræðugauf og slíkt föndur? Það má spyrja  hvort  Morfískeppnin sé að rækta gagnrýna  hugsun og lýðræðislega  orðræðu íslenskra framhaldsskólanema, eða er það kannski  ekki markmiðið?