Eltingarleikur við stóryrði "Óla“

Í nýlegu útvarpsspjalli tveggja hagfræðinga, sem eru reglubundnir viðmælendur í morgunþætti Bylgjunnar, ásakaði annar þeirra undirritaðan um að beita kerfisbundnum blekkingum, stunda rannsóknir með þeirri allsérkennilegu aðferðafræði að skoða eingöngu skuldir sem væru þröngt skilgreindar sem íbúðalán og leggja fram niðurstöður sem gefa enga mynd af stöðu heimila. Tilefnið var frétt Morgunblaðsins fyrr um morguninn þar sem rætt var við undirritaðan. Það er erfitt að elta ekki ólar við stóryrði af þessu tagi, ekki síst þegar engin haldbær rök eru færð fyrir áfellisdómnum.

Auðvitað er það svo að ekki er hægt að ætlast til þess að vikulegir viðmælendur hafi ætíð tíma til að lesa fréttir áður en þeir eru spurðir út í þær á öldum ljósvakans. Því er ljúft að sjá í gegnum fingur við þá nafna að það hafi farið fram hjá þeim að í fréttinni bendi ég einmitt sérstaklega á sérstöðu annarra skulda en íbúðaskulda, þátt þeirra í að skapa greiðsluvandann og þá staðreynd að hækkun á greiðslubyrði þeirra lána gagnvart tekjum virðist ganga hægar til baka en hjá íbúðalánum.

Öllu verra er að svo virðist sem þessir fyrirferðarmiklu álitsgjafar um stöðu íslenskra heimila hafi ekki tekið til sín neinar af meginniðurstöðum þeirrar greiningar sem undirritaður gerði ásamt Karen Áslaugu Vignisdóttur og birst hefur í ógrynni kynninga á undanförnum árum og ítarlegri rannsóknarritgerð. Því fer fjarri að greiningin byggist á því að horfa einvörðungu á íbúðalán enda er það ein meginniðurstaðan að víðtæk skuldsetning vegna bílakaupa hafi átt verulegan þátt í sköpun greiðsluvandans. Þetta kom t.d. fram í kynningum okkar á vormánuðum 2010 og aftur 2012. Samkvæmt niðurstöðunum tvöfaldaðist umfang greiðsluvanda fram að hruni, umfang mjög aðkallandi greiðsluvanda nær fjórfaldaðist og þrátt fyrir ýmsar aðgerðir hafi um 24 þúsund heimili enn glímt við greiðsluvanda í lok árs 2010. Nokkru fleiri heimili bjuggu að okkar mati við skuldavanda og skulduðu meira en nemur virði íbúðareignar sinnar en við sýndum fram á að þessir tveir hópar skarast aðeins að litlum hluta þar sem greiðsluvandi er útbreiddari meðal tekjulágra en skuldavandi meðal tekjuhárra.

Kolröng mynd?

Eru þessar niðurstöður að bregða upp kolrangri mynd af stöðu heimila? Það er fullkomlega eðlilegt að deilt sé um niðurstöður sem fengnar eru með rannsóknum á gögnum. Niðurstöður okkar eru fjarri því að vera óskeikular en þær byggjast þó á nokkurra ára rannsókn á ítarlegustu gögnum sem aflað hefur verið um stöðu íslenskra heimila. Skiljanlegt er að sumir telji að greiningin vanmeti vanda heimila en það er fremur léttvægt að slá hana út af borðinu með því einu að hún rími ekki við þá upplifun sem fæst af samtölum. Í þessu sambandi má benda á að niðurstöðurnar eru í ágætu samræmi við fjölgun heimila sem lýsir greiðslubyrði lána sem þungri í lífskjarakönnunum Hagstofunnar, fjölgun á vanskilaskrá Creditinfo, þróun vanskilahlutfalla hjá fjármálastofnunum og tölur Hagstofunnar um fjölda heimila í neikvæðri eiginfjárstöðu í húsnæði. Þau sérkenni sem við höfum dregið fram á hópum heimila sem glíma við ólíkan vanda ríma sömuleiðis vel við niðurstöður kannana og samsetningu heimila í greiðsluerfiðleikum sem hafa leitað til Umboðsmanns skuldara.

Að beiðni blaðamanns skoðaði undirritaður hvað mætti lesa út úr nýjum skattagögnum Hagstofunnar um þróun greiðslubyrði vaxta í hlutfalli af tekjum fyrir ólíka tekjuhópa. Úr varð umrædd frétt því í ljós kom að verulegur hluti þeirrar hækkunar sem varð í kjölfar hrunsins hefur gengið til baka. Birtingarform gagnanna býður ekki upp á mjög mikla sundurliðun en sama niðurstaða fæst t.d. ef heimilum er raðað eftir skuldsetningu í stað tekna: Hækkun á greiðslubyrði vaxta í hlutfalli af tekjum hefur gengið að verulegu leyti til baka nema hjá þeim allra skuldsettustu, en hjá þeim skiptir missir fjármagnstekna og hægari hjöðnun á greiðslubyrði annarra lána mestu máli. Þetta er einfaldlega það sem kemur út úr greiningu á þessum gögnum og stóryrtir áfellisdómar frá álitsgjöfum sem hafa ekki kynnt sér þessi gögn, né að því er virðist aðrar rannsóknir á þessu sviði, eru ekki fallnar til annars en að beina umræðunni í farveg sorglegs skotgrafahernaðs þar sem samræður víkja fyrir stagli, staðreyndir fyrir staðleysum. Viljum við virkilega feta þá braut aftur?