Þúsundir aldargamalla húsa bíða friðunar vegna aldurs

Talið er að þrjú til fimm þúsund hús á landinu séu nú sjálfkrafa friðuð vegna aldurs eftir lagabreytingu. Mikil skráningarvinna í bígerð hjá Minjastofnun. Heyrir til undantekninga að gömul hús verði rifin, segir arkitekt.

„Almenna reglan á Íslandi hefur lengi verið sú að gömul hús eigi að rífa og undantekningin sé að þau fái að standa. Það má segja með þessum nýju lögum hafi því verið snúið við,“ segir Pétur Ármannsson, arkitekt hjá Minjastofnun.

„Nú verður erfiðara að fá húsin rifin þar sem það verður að fara fram faglegt mat í hverju einasta tilviki.“ Talið er að á bilinu þrjú til fimm þúsund hús og mannvirki á landinu öllu séu orðin meira en 100 ára gömul og þurfi því að fara á skrá Minjastofnunar sem friðuð hús. Samkvæmt lagabreytingu sem gerð var um áramót er nú skráður greinarmunur á friðlýstum húsum, sem ráðherra friðar að tillögu Húsafriðunarnefndar, og friðuðum sem falla í flokkinn vegna aldurs.

Mikil vinna er fram undan hjá Minjastofnun, sem fer nú með málefni tengd húsafriðun, að safna upplýsingum um þau hús sem byggð voru fyrir árið 1913 til að koma þeim saman í einn gagnagrunn. Pétur bendir á að listinn verði þó mögulega aldrei fullkominn þar sem upplýsingar um byggingarár úr fasteignaskrá geti verið villandi. Það komi fyrir að skráð byggingarár sé í raun það ár sem sótt er um fyrstu breytingar á húsinu, sem þýðir að hús geti hafa verið byggt árið 1912 þótt byggingarár sé skráð 1916.

„Þetta kostar mikla vinnu og kannski verður aldrei komist fullkomlega til botns í þessu þar sem byggingarár margra húsa eru ekki alveg á hreinu,“ segir hann. „En svo eru einstök byggðarlög þar sem ekki er mikið af húsum sem voru byggð fyrir árið 1913, eins og til dæmis Kópavogur.“

Húsafriðunarnefnd, sem var áður sjálfstætt skipað stjórnvald, er nú orðin ráðgefandi nefnd fyrir Minjastofnun. Þær breytingar voru einnig gerðar við síðustu ríkisstjórnarskipan að málaflokkurinn færist frá menningarmálaráðuneytinu til forsætisráðuneytisins. Magnús Skúlason, formaður Húsafriðunarnefndar, segir þær breytingar vissulega óvenjulegar, þótt hann taki þeim fagnandi. „Hann (Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra) hefur mikinn áhuga á þessum málum og sýnt það og sannað áður svo ég fagna þessu,“ segir hann.

Magnús segir þó ýmsa vankanta vera á lagabreytingunum frá áramótum. „Það neikvæða er að það eru ekkert öll hús sem eiga skilið að vera friðuð, þótt þau séu 100 ára,“ segir hann. „En það jákvæða er að það verður ekki eins sjálfsagt að rífa hús eins og áður."



492 friðlýstar byggingar á landinu

„Ísland er ekkert óskaplega þjakað af gömlum byggingum eins og margar aðrar þjóðir. Hlutfall eldri bygginga hér á landi er miklu minni hér en annarsstaðar í heiminum,“ segir Pétur. „Árið 2007 voru 593 hús á höfuðborgarsvæðinu byggð fyrir 1908, sem gerir 1,2 prósent, og hefur það verið notað sem rök fyrir því að það er ekki of mikið í lagt fyrir Reykvíkinga að halda í þetta rúma prósent sem þessar gömlu byggingar eru.“

Alls eru 492 friðlýstar byggingar á landinu öllu í dag en listinn yfir þær þúsundir sem eru friðaðar vegna aldurs verður birtur á netinu þegar Minjastofnun hefur lokið vinnu sinni. Þá munu byggingafulltrúar og skipulagsyfirvöld fylgjast með skránni og senda inn erindi til Minjastofnunar í hvert sinn sem beiðni um niðurrif eða breytingar kemur á viðkomandi byggingum til að fá álit hennar lögum samkvæmt.