Innflutningur á jarðvegi

Erling Ólafsson, skordýrafræðingur hjá Náttúrufræðistofnun, hefur ítrekað gagnrýnt að heimilt sé að flytja inn jarðveg og telur hann hafa borið með sér skaðvalda eins og spánarsnigil og folaflugu. Eftir er að koma í ljós hversu alvarlegir skaðvaldar þeir eiga eftir að verða hér á landi. Þar sem ég átti þátt í að móta þær reglur sem um þetta gilda tel ég rétt að gera nánari grein fyrir þeim.

Ísland hefur skuldbundið sig með aðild að alþjóðasáttmálum að nota ekki plöntuheilbrigðisreglur til að hefta viðskipti og að beita ekki slíkum reglum nema þær séu tæknilega réttlætanlegar og rökstuddar. Skilgreina á hvaða skaðvaldar það eru sem menn vilja verjast og setja þá á lista. Heilbrigðisvottorð með plöntum og plöntuafurðum hafa verið stöðluð á alþjóðavísu. Reglur Íslands eru sambærilegar og jafnvel strangari en reglur annarra Evrópuþjóða og hefur innflutningur á plöntum frá Evrópu verið samfelldur um aldaraðir.

Almennt er innflutningur á mold bannaður bæði samkvæmt dýra- og plöntusjúkdómalöggjöfinni en undanþegin er þó tvenns konar mold. Annars vegar er leyfður innflutningur á svokallaðri mómosamold (sphagnum) til ræktunar en það er mold sem tekin er úr mógröfum þar sem aldrei hefur verið ræktað og oft blönduð ólífrænum áburði. Hún má ekki innihalda búfjáráburð eða ferskan trjábörk. Hættan á að með þessari mold berist skaðvaldar er óveruleg.

Hins vegar er leyfð sú mold sem fylgir plöntum. Ég lít svo á að gagnrýni Erlings lúti að þessum innflutningi. Litið er svo á að heilbrigðisvottorð sem gefið er út fyrir plöntuna nái einnig yfir þá mold sem umlykur ræturnar og á að votta að þeir skaðvaldar sem innflutningslandið vill verjast og hefur gefið upp á listum fylgi ekki plöntunum. Vissulega er vottorð engin gulltrygging þegar plöntur eru fluttar inn í þúsundatali. Vandamálið eins og ég sé það eru ekki síst skaðvaldar sem enn hafa ekki borist hingað en eru almennt útbreiddir í ræktunarlandinu, lúta þar engu sérstöku eftirliti eða takmörkunum og eru þar jafnvel ekki taldir hættulegir. Slíkir skaðvaldar gætu reynst hættulegri hér á landi. Erfitt er að setja allar þessar lífverur á bannlista sem ber að gera samkvæmt alþjóðlegum vinnureglum og að loknu áhættumati.

Þegar reglugerð um innflutning á plöntum var samin árið 1990 var farin sú leið að banna innflutning ættkvísla okkar helstu skógartrjáa og tegunda grænmetisplantna í gróðurhúsum. Rökin voru einmitt þau að það væru það margar tegundir skaðvalda sem enn hefðu ekki borist hingað en sem hefðu almenna útbreiðslu á þessum plöntum í nágrannalöndum okkar. Ylræktarbændur hafa sjálfir alið upp sínar grænmetisplöntur af fræi. Þeir sem framleiða pottaplöntur og afskorin blóm eru mjög háðir því að geta flutt inn smáplöntur og græðlinga og gætu ekki byggt ræktun sína eingöngu á fræsáningum.

Ísland hefur ekki enn innleitt reglur ESB um plöntuheilbrigði og hefur því enn svigrúm til að setja hvaða reglur sem er séu þær tæknilega réttlætanlegar og rökstuddar. Fari menn þá leið að útvíkka það bann sem gildir um skógar- og grænmetisplöntur og láta það ná yfir allar garð- og stofuplöntur mun það hafa veruleg áhrif á það úrval plantna sem garðáhugamenn hafa til ræktunar. Lokað yrði þar með m.a. á innflutning ávaxta- og berjaplantna sem mikill áhugi er fyrir nú. Krafa um rótarþvott hefði svipuð áhrif. Það er mikil einföldun að segja að hér sé hægt að rækta þessar plöntur allar upp af fræi.

Menn verða líka að hafa í huga að þótt slíkt bann yrði sett þá værum við ekki þar með laus við að fá til landsins nýja skaðvalda. Þrátt fyrir bann við innflutningi á víði og ösp fengum við hingað ryðsveppi á gljávíði og alaskaösp, annaðhvort með farfuglum eða með loftstraumum. Asparglyttan barst nýlega til landsins þrátt fyrir að innflutningur helstu hýsla hennar sé bannaður. Ýmis skordýr berast hingað reglulega með suðlægum vindum og eru aðmíralsfiðrildin skrautlegu gott dæmi um það. Loks megum við ekki gleyma hinum umfangsmiklu gámaflutningum þar sem ýmis dýr geta gerst laumufarþegar.