Lögreglukórinn

Fjölmiðlar hafa að undanförnu fjallað gagnrýnislaust um nauðsyn þess að lögreglan fái auknar rannsóknarheimildir til þess að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Hugtakið forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu virðist vera samheiti yfir athafnir sem heimila lögreglu að hafa borgarana undir eftirliti og skerða þannig grundvallarmannréttindi þeirra án þess að þeir sem sæta eftirlitinu hafi réttarstöðu grunaðs manns í sérstöku sakamáli. Af framangreindri umfjöllun fjölmiðla má ráða að lögreglu sé almennt vel treystandi til að fara með slíkar rannsóknarheimildir lögum samkvæmt. Svo er ekki. Ólögmætt eftirlitMeð dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-5194/2008 var íslenska ríkið dæmt til greiða einstaklingi skaðabætur vegna ólögmætrar notkunar á eftirfararbúnaði. Íslenska ríkið sótti um leyfi til að áfrýja málinu en því synjaði Hæstiréttur. Áður hafði Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu bæri að láta af þeirri aðgerð að fylgjast með bifreið viðkomandi með eftirfararbúnaði, sbr. Hrd. í máli nr. 38/2008. Sú niðurstaða héraðsdóms að rannsóknaraðgerð Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi verið ólögmæt og brotið gegn friðhelgi einkalífs viðkomandi stendur því óhögguð.

Íslenska ríkið og lögregluyfirvöld viðurkenna að eftirfararbúnaður hafi verið notaður lengi við rannsókn sakamála á Íslandi eða a.m.k. frá árinu 1999. Búnaðurinn var því notaður ólöglega við rannsókn sakamála í að a.m.k. tíu ár, en notkuninni var veitt lagastoð 1. janúar 2009. Eftir því sem næst verður komist hafa mest verið til þrjú eintök af eftirfararbúnaðinum sem hafa verið í stanslausri notkun. Það verður því að telja að þeir aðilar sem búnaðinum var beitt gegn með ólögmætum hætti skipti tugum ef ekki hundruðum. Aðeins einn þessara manna hefur fengið tjón sitt bætt.

Ástæðan fyrir því að aðrir hafa ekki leitað réttar síns er sú að þeim er ekki kunnugt um að lögreglan hafi beitt þá ólögmætum rannsóknaraðgerðum, en þeim sem eftirfararbúnaðinum var beint gegn var ekki tilkynnt um rannsóknaraðgerðina þegar hún var yfirstaðin eins og lögreglu ber að gera samkvæmt grunnreglum sakamálaréttarfars. Húsleit án heimildarUm miðjan dag í september 2009 braust Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu inn í íbúð í fjölbýlishúsi á höfuðborgarsvæðinu og framkvæmdi þar leit án þess að til grundvallar lægi dómsúrskurður sem heimilaði leitina. Rök lögreglunnar fyrir húsleitinni voru þau að heyra hefði mátt tónlist úr íbúðinni, en það væri þekkt aðferð fíknefnaræktenda að spila tónlist á meðan ræktun færi fram. Lögreglan gerði enga tilraun til þess að hafa samband við eiganda eða leigjanda íbúðarinnar áður en húsleitin var framkvæmd eins og lögreglu bar að gera lögum samkvæmt. Ekkert saknæmt fannst við húsleit lögreglu og leitin var ekki framkvæmd í þágu rannsóknar á sérstöku sakamáli þar sem leigjandi eða eigandi íbúðarinnar var með réttarstöðu grunaðs manns.

Þegar leitin var yfirstaðin hafði lögreglan sambandi við leigjanda íbúðarinnar og bað hann að hitta lögreglu á bensínstöð við Miklubraut þar sem leigjandanum var tilkynnt um leitina á heimili hans og afhentir nýir lyklar að íbúðinni. Fjölmiðlar í húsleitSnemma á síðasta ári framkvæmdi Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu húsleit á heimili barnafjölskyldu á höfuðborgarsvæðinu. Húsleitin var framkvæmd á meðan að húsráðendur voru í fríi í útlöndum. Að frumkvæði lögreglu voru fjölmiðlamenn frá einum ljósvakamiðlanna viðstaddir húsleitina. Lögreglan veitti þeim aðgang að heimili fjölskyldunnar þar sem frétta- og kvikmyndatökumaður viðkomandi fjölmiðils athöfnuðu sig að vild. Ekkert saknæmt fannst við húsleit lögreglu og var sakamálið sem var grundvöllur húsleitarinnar fellt niður. Fjölskyldan hafði því ekkert sér til sakar unnið.

Öðru máli gegnir um Lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu sem gerðist sekur um margvísleg lögbrot gagnvart fjölskyldunni, s.s. brot gegn friðhelgi einkalífs, þagnarskyldu, meðalhófsreglu og reglum um réttláta málsmeðferð, með því að tilkynna fjölmiðlum um húsleitina og gefa þeim kost á að vera þátttakendur í leitinni.

Benjamin Franklin sagði: Sá sem er reiðubúinn að fórna frelsinu fyrir öryggi á hvorugt skilið og mun á endanum tapa báðu. Af framangreindum dæmum og þeirri einhliða umræðu sem ríkir á Íslandi um ofangreind málefni, jafnt af hálfu fjölmiðlamanna sem stjórnmálamanna, er ljóst að aðvörunarorð bandaríska stjórnspekingsins eiga jafnvel við í dag og þegar þau féllu fyrst.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.