Kjósum ríkisstjórn beint

Á fyrirhuguðu stjórnlagaþingi þarf að endurskoða frá grunni valdskiptingu íslenska ríkisns. Auk þess að ræða persónukjör, þjóðaratkvæðagreiðslur, kjördæmaskiptinguna og jafnvel lækkun kosningaaldursins í sextán ár tel ég brýnt að skilja á milli löggjafar- og framkvæmdavalds með því að kjósa ríkisstjórnina beinni kosningu, annað hvort í heild sinni eða þá forsætisráðherrann einan sem myndi velja með sér aðra ráðherra - sem var það sem Vilmundur Gylfason og Bandalag jafnaðarmanna lagði til. Í því sambandi eru margar útfærslur mögulegar. En mestu skiptir að styrkja löggjafarhlutverk Alþingis sem smám saman hefur koðnað niður undir oki ríkisstjórnarinnar.

Lengst af var Alþingi meginvettvangur íslenskra stjórnmála en löggjafarþingið kom inn í landið langt á undan framkvæmdavaldinu. Á síðari árum hefur valdið hins vegar streymt frá þinginu til ríkisstjórnar sem aðeins hefur óbeint lýðræðislegt umboð, í gegnum þingið - sem þó er undir járnhæl leiðtoga stjórnarflokkanna hverju sinni. Við höfum því færst frá ræði þings yfir í ráðherraræði og raunar alla leið yfir í leiðtogaræði. Samt kýs enginn leiðtoga ríkisstjórnarinnar. Þessu þarf að breyta og þetta þarf að laga. Með því að kjósa forsætisráðherra beinni kosningu væri hægt að koma beinu lýðræðislegu taumhaldi á ríkisstjórnina. En til að tryggja áframhaldandi þingræði mætti áfram viðhalda þeirri reglu að þingið geti komið ríkisstjórn frá með því að samþykkja á hana vantraust.

Öfugt við hina formlegu tilhögun sem segir að þingið velji og hafi taumhald á framkvæmdavaldinu hefur reyndin orðin þveröfug, nú ráða ráðherrar öllu sem máli skiptir á Alþingi. Lagafrumvörp streyma í stríðum straumum frá ráðuneytum til Alþingis og svokölluð þingmannafrumvarp frá sjaldnast afgreiðslu. Þau eru bara einhverskonar krúsídúlluverkefni á meðan öll alvöru lagasetning er undirbúin og unnin í stjórnarráðinu.

Með því að kjósa framkvæmdavaldið sérstaklega frelsum við þingmenn um leið undan þeim þrýstingi að metnaður allra stjórnmálamenn hljóti ávallt að standa til þess að verða ráðherra. Og þeim þrúgandi ónotum að það lýsi einhvers konar metnaðarleysi að vilja aðeins vera Alþingismaður. Þingmennska og ráðherradómur eru eðlisólík störf og því kann það að henta sumum stjórnmálamönnum mun betur að einbeita sér að þingstöfum í stað þess að vera sífellt með augun á ráðherrastólnum. Flestar táknmyndir á þingi endurspegla þá stéttskiptingu sem er á milli ráðherra og óbreyttra þingmanna: Ráðherrar eru hæstvirtir en þingmenn aðeins háttvirtir. Ráðherranum er ekið í glæsibifreið að framhlið þingsins en þingmenn leggja eigin bíl fyrir aftan húsið. Aðeins myndir af ráðherrum prýða veggi Alþingis. Svona mætti áfram telja.

Því er ansi brýnt að losa þingið loksins undan oki ráðherranna og koma löggjafarstarfinu aftur í hendur þingmanna - án afskipta ráðherra sem eiga að sjá um framkvæmd þeirra laga sem Alþingi samþykkir en ekki að stýra lagasetningarvinnunni. Þingmennska á að vera dyggðugt starf og hver stjórnmálamaður á að vera fullsæmdur af því að sækjast fremur eftir þingmennsku en ráðherradómi.

Eiríkur Bergmann, stjórnmálafræðingur.