Samspil valdþáttanna

Stjórnarvaldinu skiptum við í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þetta er stundum nefnt þrískipting ríkisvaldsins og á sér rætur í stjórnmálum í nokkrum Evrópuríkjum á 17. og 18. öld. Þar voru þingsinnar í stríði við einvalda konunga og þá sem vildu verða það og deilur hatrammar.

Höfundar sem skrifuðu um þessa skiptingu sögðu löggjafarvaldið upprunalegast og hin valdsviðin yrðu að laga sig að því. En áherslan, einkum hjá Frakkanum Montesquieu, var á að jafnvægi væri milli þessara sviða valdsins. Sú hugmynd festi rætur þegar Bandaríki Norður-Ameríku voru í fæðingarhríðum og jafnvægishugmyndina nefndu þeir checks and balances - taumhald og jafnvægi. Hvert valdsvið myndaði mótsvið við annað með taumhaldi og leit að jafnvægi.

Einn mesti vandi íslenskra stjórnmála er að illa er komið fyrir þessu jafnvægi. Framkvæmdarvaldið ríkir sem á að vera þjónn löggjafarvaldsins. Dómsvaldið sem dæmir í málum hefur ekki haft þau úrræði sem þarf til að líta eftir hinum valdsviðunum tveim. Ráðherrar gegna æðsta framkvæmdarvaldi og bera ábyrgð gerða sinna gagnvart þingi, sitja þar einnig með stuðningi meirihluta Alþingis. Þetta er þingræði en hefur í reynd orðið ráðherraræði á Alþingi. Hér hefur orðið mikil röskun með þessum valdsviðum innbyrðis og ég hygg það sé ein skýring þeirra ófara sem þjóðin hefur mátt þola síðustu ár. Ráðherraræðið hefur svipt þingið eðlilegu málfrelsi, því hefur ekki tekist að láta sína sjálfstæðu rödd hljóma sem ráðherrar ættu að taka undir. Frumvörpin eru næstum öll samin í ráðuneytunum eða á vegum þeirra í stað þess að þingið hefði sérstaka lagastofnun sem hefði þetta hlutverk í samvinnu við þingmenn. Verk ráðherra yrði síðan að framkvæma lögin. Alþingi hefði á sínum snærum sérfræðinga til að vinna þá vinnu við löggjöf sem nú er unnin í ráðuneytum og dómsvaldið hefði lagalega eftirlitsstofnun til að kanna hvort ný lög stæðust stjórnarskrá og brytu ekki í bága við eldri lög. Með þessu hefðu bæði löggjafarvald og dómsvald fengið þá uppreisn æru sem þeim ber og framkvæmdarvaldið nauðsynlega lægingu.

Annar fylgifiskur ráðherraræðisins á Alþingi er að sjálfstæðar, hreinskilnar og heiðarlegar umræður hafa kafnað. Á þingi fer mikil orka, tími og fyrirhöfn í það að klekkja á ráðherrum sem þingmenn finna að eru fyrir þeim. Heillaspor yrði ef ráðherrar sætu ekki lengur á þingi heldur í ráðuneytum. Stjórnmálaflokkar veldu ráðherra sem áður. Með þessu yrðu ráðherrar ábyrgir gerða sinna gagnvart kjósendum og Alþingi líka. Samvinna yrði að vera náin með framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi. Skoðanaskiptin um stjórnmál gætu orðið óþvinguð og hugsanlega frjó. Getur ekki af þessu sprottið heillavænleg samvinna þingmanna úr þeim flokkum sem eiga menn á þingi? Stærstu mál yrðu unnin í samvinnu og karpið rénaði, deilt yrði um hugmyndir og stefnu. Menn mega ekki halda að ráðherrar missi vinnuna með þessu. Að framkvæma lögin er ærið verkefni og starf ráðherra beindist betur að þeim stofnunum sem undir þá heyra.

Jafnvægi valdsviðanna er eitt brýnasta verkefni komandi stjórnlagaþings. Efnt er til þess með nýstárlegum hætti sem hvergi hefur áður verið. Vonum að þar spretti fram brýnar vel rökstuddar tillögur um stjórnskipun landsins.