Ríkisútvarpið er rjúkandi rúst

Þorgrímur Gestsson skrifar um RÚV

Stjórn Hollvina Ríkisútvarpsins lýsir í megindráttum stuðningi við niðurstöður þær sem starfshópur í málefnum Ríkisútvarpsins ohf. hefur lagt fyrir menntamálaráðherra. Þar er tekið undir öll þau meginsjónarmið sem Hollvinasamtökin töluðu fyrir þegar þau börðust gegn hlutafélagavæðingu Ríkisútvarpsins á sínum tíma en töluðu fyrir daufum eyrum þáverandi valdhafa.

Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að ljóst sé orðið, þremur árum eftir að Ríkisútvarpinu var breytt í opinbert hlutafélag, að það rekstrarform hefði ekki gert það að öflugra almannaútvarpi heldur „sýni það meira en áður merki þess að unnið sé að því að búa til félag á markaði og að það stjórnist um of af keppni um auglýsingar við aðra miðla".

Helstu rökin fyrir breytingu RÚV í hlutafélag voru að með því móti væri auðveldara að bæta reksturinn en væri það áfram ríkisstofnun. Hollvinir RÚV bentu hvað eftir annað á að vandinn væri ekki rekstrarerfiðleikar heldur gríðarlegar skuldir sem urðu að mestu til þegar lífeyrisskuldbindingar vegna starfsmanna RÚV voru lagðar á stofnunina. Þær nema nú á fjórða milljarð króna og afborganir af heildarskuldum voru tæplega 1,4 milljarðar króna á árunum 2008 og 2009. Heita má að nú sé Ríkisútvarpið rústir einar.

Ekki vitum við hvernig á að bregðast við þessum vanda en tökum heilshugar undir með starfshópnum, að bráðnauðsynlegt sé að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins þannig að það verði óháð hvoru tveggja, stjórnvöldum og markaðnum. Okkur sýnist það einnig skynsamleg tillaga starfshópsins að tekjur RÚV verði fyrirsjáanlegar í það minnsta fimm ár fram í tímann þannig að hægt sé að gera langtímaáætlanir án þess að hætta sé á að ríkisvaldið skeri fyrirvaralítið niður það rekstrarfé sem RÚV er þó að nafninu til tryggt með lögum, eins og nú gerðist.

Reynslan af hinum þriggja ára gömlu lögum um „opinbert hlutafélag" afhjúpar fjölmarga galla á þeim; þau veita útvarpsstjóra nánast alræðisvald á dagskrá, mannaráðningum og stefnumótun. Stjórn hins opinbera hlutafélags hefur einungis það hlutverk að taka meiri háttar ákvarðanir um rekstur félagsins, sem falla ekki undir daglegan rekstur. Tekið skal undir þá skoðun starfshópsins að þetta sé ólýðræðislegt og ekki viðeigandi í félagi sem gegnir mikilvægu menningar- og lýðræðislegu hlutverki.

Starfshópurinn leggur enn fremur til að yfir Ríkisútvarpið verði sett fagráð, skipað fulltrúum úr ýmsum hópum almennings, háskólasamfélaginu og menningarlífinu. Stjórn Hollvina RÚV hefur ítrekað gert grein fyrir tillögum í þessa átt, meðal annars í athugasemdum við þau frumvörp til útvarpslaga sem lögð hafa verið fyrir Alþingi á undanförnum árum. Þá er í niðurstöðum starfshópsins lagt til að útvarpslögum verði breytt þannig að ráðningartími útvarpsstjóra verði tímabundinn eins og tíðkast með forstöðumenn annarra menningarstofnana.

Nú er útvarpsstjóri ráðinn ótímabundið en hægt er að segja honum upp með tólf mánaða fyrirvara. Eftir reynslu síðustu ára er bráðnauðsynlegt að víkja Páli Magnússyni þegar í stað úr embætti útvarpsstjóra, jafnvel þótt það myndi kosta 18 milljónir króna, sem eru árslaun hans. Í hans stað á að ráða manneskju með yfirgripsmikla þekkingu og áhuga á íslenskri menningu. Ríkisútvarpið er fyrst og fremst menningarstofnun, sem hefur einnig mjög mikilvægu lýðræðislegu hlutverki að gegna.

Orðið almannaútvarp er haft um þess konar útvarp sem þykir bráðnauðsynlegt að haldið sé úti í sérhverju lýðræðisríki. Frægust almannaútvarpsstöðva er sjálft British Broadcasting Corporation, BBC. Sameiginlegt einkenni almannaútvarpsstöðva er að þær eru reknar fyrir almannafé, að mismiklu leyti, og hafa víðtækum menningarlegum og lýðræðislegum skyldum að gegna, sem ekki er talið réttlætanlegt að leggja á einkastöðvar.

Haustið 2008 hóf stjórn Hollvina RÚV að undirbúa málþing um hlutverk almannaútvarps á Íslandi nútímans og hafði tekist að fá erlendan fyrirlesara til þess að fjalla um efnið. En eins og við var að búast tókst ekki að útvega fé til þessarar ráðstefnu eftir þær hremmingar sem þjóðin varð fyrir þetta haust og ekkert varð úr þessum áformum. Síðastliðið haust hafði núverandi menningarmálaráðherra uppi áform um að ráðuneytið gengist fyrir slíkri ráðstefnu nú á útmánuðum. Full þörf er á slíku málþingi þar sem að bestu manna yfirsýn yrði lagður grundvöllur að menningar- og lýðræðislegu hlutverki þeirrar mikilvægu stofnunar sem Ríkisútvarpið er.

Oft var þörf en nú er nauðsyn.

Höfundur er formaður Hollvinasamtaka RÚV.