Full­veldi í fram­kvæmd

Þegar sagan er skoðuð með baksýnisspegli verða sumar staðreyndir svo skýrar að þær stinga í augun. Í dag, þegar Ísland hefur loks tryggt sér formlega viðurkenningu sem strandríki í makríl með sögulegum samningi við Noreg, Bretland og Færeyjar, er vert að staldra við og spyrja einnar spurningar: Hvað ef?

Hvað ef Ísland hefði gengið í Evrópusambandið fyrir árið 2006? Hvað ef við hefðum afsalað okkur samningsforræðinu yfir auðlindum hafsins til Brussel áður en „makrílævintýrið“ hófst?

Svarið er ekki flókið, en það er ógnvekjandi. Við hefðum horft á eftir 500 milljörðum króna í gjaldeyri.

Fangelsi „hlutfallslegs stöðugleika“

Ef Ísland hefði verið aðildarríki ESB þegar makríllinn tók að ganga inn í íslenska lögsögu vegna hlýnunar sjávar, hefðu hendur okkar verið bundnar af einni helgustu reglu sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu sambandsins (CFP): Reglunni um hlutfallslegan stöðugleika (Relative Stability).

Þessi regla kveður á um að kvótum sé úthlutað til aðildarríkja byggt á sögulegri veiðireynslu. Árið 2006 var söguleg veiðireynsla Íslendinga í makríl engin. Núll.

Innan ESB hefði Ísland því fengið úthlutað 0% af makrílkvótanum. Þegar milljónir tonna af fiski gengu inn í íslenska lögsögu til að nýta íslenska átu, hefðu íslensk skip þurft að liggja bundin við bryggju. Við hefðum horft upp á skip frá Írlandi, Spáni og Hollandi moka upp verðmætum í okkar eigin bakgarði, skýlandi sér á bak við „sögulegan rétt“ innan sambandsins.

Íslenskir ráðherrar hefðu setið fundi í Brussel og beðið um leiðréttingu, en verið ofurliði sökum smæðar. Að taka kvóta af stórþjóðum ESB og færa til Íslands hefði verið pólitískt ómögulegt í hinu þunga stjórnkerfi sambandsins.

500 milljarðar sem björguðu þjóðarbúi

Tölurnar tala sínu máli. Frá upphafi makrílveiða er varlega áætlað að útflutningsverðmætið á núvirði nemi um 500 milljörðum króna.

Þetta eru ekki bara tölur á blaði. Þetta er gjaldeyririnn sem streymdi inn í íslenskt hagkerfi þegar neyðin var stærst. Eftir hrunið 2008, þegar lánamarkaðir lokuðust og Icesave vofði yfir þjóðinni, var það þessi „nýja“ auðlind sem hjálpaði til við að halda gengi krónunnar á floti og skapa verðmæt störf. Ef Ísland hefði verið í ESB hefðu þessir peningar endað í hagkerfum annarra þjóða.

Það var einmitt sú staðreynd að Ísland stóð utan ESB sem gerði okkur kleift að haga okkur eins og „sjóræningjar“ í augum Evrópu. Við settum okkur einhliða kvóta. Við bjuggum til okkar eigin veiðireynslu með valdi. Það var eina leiðin til að neyða viðsemjendur til að hlusta.

Fullveldi í framkvæmd

Nýundirritaður samningur Íslands, Noregs, Bretlands og Færeyja (desember 2025) er staðfesting á því að þessi harða lina skilaði árangri. Með því að tryggja Íslandi 12,5% hlutdeild er búið að viðurkenna Ísland sem óumdeilt strandríki. Við sitjum við borðið sem jafningjar, en ekki sem undirsátar yfirþjóðlegs valds.

Aðgangurinn að norsku og færeysku lögsögunni, sem nú er tryggður, er samið um á forsendum gagnkvæmra hagsmuna sjálfstæðra ríkja. Þetta er samningur sem hámarkar verðmæti fyrir íslensk fyrirtæki, en er ekki tilskipun að ofan.

Framtíðin

Þessi lexía snýst ekki bara um makrílinn. Hún snýst um framtíðina.

Hlýnun sjávar og breytingar á vistkerfum hafsins eru rétt að byrja. Næsta „makrílævintýri“ gæti leynst í miðsjávarlögum, t.d. í formi laxsíldar eða annarra tegunda sem færast norður.

Ef og þegar nýir stofnar ganga inn í íslenska lögsögu, verður Ísland að hafa frelsi til að bregðast hratt við. Við verðum að hafa frelsi til að hefja veiðar strax til að skapa veiðireynslu og krefjast hlutdeildar. Ef við værum bundin af sameiginlegri stefnu ESB gætum við þurft að bíða í áratug eftir leyfi sem aldrei kæmi.

Sagan af makrílnum kennir okkur að í breytilegum heimi er fullveldi ekki rómantísk fortíðarþrá. Fullveldi er efnahagsleg nauðsyn. Það er tækið sem breytir náttúruauðlindum í velferð. Sá sem ræður ekki yfir sínum eigin samningsrétti við borðið, endar oftast sem réttur á matseðlinum hjá hinum.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.