Einkamálum fækkar

Um 9.700 einkamál hafa verið höfðuð fyrir héraðsdómstólum landsins fyrstu níu mánuði ársins. Það er mikil fækkun frá því á síðasta ári, þegar tæplega 17.300 mál voru höfðuð á sama níu mánaða tímabili.

Þessar upplýsingar koma fram í samantekt dómsmálaráðs Íslands sem unnin var fyrir Fréttablaðið.

Einkamál eru höfðuð telji einhver sig eiga kröfu á einstakling eða fyrirtæki, í langflestum tilvikum er um peningakröfu að ræða, segir Símon Sigvaldason, formaður dómstólaráðs Íslands.

Hann segir að smærri mál vegna lágra skulda rati í mun minna mæli til héraðsdómstóla eftir að breytingar voru gerðar á þingfestingargjaldi. Áður þurftu þeir sem höfða vildu einkamál að greiða 3.900 króna gjald til að fá málið þingfest. Í ár var gjaldið tæplega fjórfaldað, og er nú um 15 þúsund krónur að lágmarki.

„Það var ótrúlega mikið af einkamálum sem vörðuðu lágar upphæðir,“ segir Símon. Langsamlega flest einkamál eru útkljáð án þess að sá sem stefnt er taki til varna, og lýkur þeim málum ekki með formlegum dómi. Starfsmaður dómsins fer yfir kröfurnar og metur hvort þær eigi við rök að styðjast. Ef svo er lýkur málinu með áritun dómstólsins sem staðfestir að kröfurnar séu teknar til greina, segir Símon.

Mikil fækkun þessara minni einkamála dregur afar lítið úr álagi á dómstólana, segir Símon. Afgreiðsla þeirra hafi verið í höndum aðstoðarmanna dómara, þó dómarar beri alltaf endanlega ábyrgð á afgreiðslu málanna.

„Það er vissulega jákvætt að málum fækki, en þetta þýðir auðvitað ekki að því fólki sem telur sig eiga kröfur á einhverja í samfélaginu fækki,“ segir Símon. Þetta hafi með öðrum orðum þær afleiðingar að fólk sitji uppi með smærri kröfur og geti ekki sótt rétt sinn með góðu móti sökum kostnaðar.

Símon segir að þetta ætti að auka þrýstinginn á stjórnvöld um að taka upp svokallaða smámálameðferð með svipuðum hætti og gert hafi verið á hinum Norðurlöndunum.

Þar getur fólk borið minni mál upp við dómstóla í gegnum vefinn án fulltingis lögmanna, og fengið úrlausn sinna mála án mikils tilkostnaðar. Vilji sá sem stefnt er bregðast við stefnunni geti hann gert það með því að setja fram sín rök í málinu í stuttu máli, sem og gögn sem styðja hans málstað. Þegar það er komið er dæmt í málinu, en haldi stefndi ekki uppi vörnum lýkur því með sama hætti og í smærri málum nú, með áritun dómstólsins.

Símon segir að dómsmálaráðuneytið sé nú að meta hvort þessi leið verði farin hér á landi. Þörfin fyrir þetta úrræði hafi aukist mikið, eins og endurspeglist í tölum yfir fjölda mála.

„Fólk sér einfaldlega að það er glapræði að stefna inn málum vegna lágra fjárhæða, og það þarf að vera til úrræði fyrir það fólk,“ segir Símon.