Misskilningur um fátækt

Í umræðu um fátækt fyrir jólin og í grein Hannesar H. Gissurarsonar í Fréttablaðinu hinn 29. desember hefur gætt grundvallarmisskilnings um eðli mælinga á fátækt og tekjuójöfnuði. Þannig segir t.d. HHG í grein sinni eftirfarandi: „Fátækt … hafði aukist, af því að Björgólfur Guðmundsson og Jóhannes í Bónus voru orðnir miklu ríkari …“

HHG og nokkrir stjórnmálamenn, sem hafa tjáð sig um málið, virðast telja að ef einstaka auðmenn flytji til eða frá landinu, eða ef tekjur þeirra hækki mikið, þá gjörbreytist allar niðurstöður um tekjuskiptingu og fátækt. Tekjur auðmannanna vegi svo þungt í meðaltalinu sem fátækt er reiknuð út frá. Þetta er hins vegar alrangt.

Í þeirri alþjóðlegu aðferðafræði sem byggt er á við mælingar á tekjudreifingu og fátækt á Vesturlöndum eru slík áhrif fárra auðmanna á heildarniðurstöðurnar yfirleitt útilokuð. Meðal annars er í stað venjulegs meðaltals (e: mean) notað miðgildi tekna (e: median). Miðgildi tekna eru þær tekjur sem eru í miðju tekjustigans, þ.e. þar sem jafn margir hafa tekjur fyrir ofan og fyrir neðan viðkomandi tekjur. Út frá slíku miðgildi er reiknað hlutfall fátækra en ekki út frá venjulegu meðaltali. Upphæðir hæstu teknanna skipta því venjulega ekki máli fyrir slíkar mælingar, né heldur hvort einstaka auðmenn flytja sig til eða frá landinu.

Í skýrslu forsætisráðuneytisins um barnafátækt á Íslandi, sem kynnt var fyrir jólin, kom skýrt fram að þar var einmitt byggt á miðgildi tekna. Það er því rangt að segja að sú barnafátækt sem sérfræðingar forsætisráðuneytisins mældu sé tilkomin vegna þess að einstaka auðmenn séu svo ríkir eða að ríkidæmi þeirra hafi aukist. Að sama skapi eru ýmsar fullyrðingar HHG um tekjuójöfnuð rangar vegna sambærilegs misskilnings á aðferðafræði tekjurannsókna. Þetta leiðréttist hér með.

Höfundur er prófessor.