Pyntingar eða háþróaðar yfirheyrslur?

Bandaríska ABC-sjónvarpsstöðin birti í fyrradag fréttir um að bandaríska leyniþjónustan CIA hefði lokað tveimur fangelsum í Austur-Evrópu í síðasta mánuði í kjölfar ásakana Mannréttindavaktarinnar um að stofnunin stæði í slíkum rekstri í Póllandi og Rúmeníu.

Að sögn heimildarmanna stöðvarinnar hafa ellefu grunaðir hermdarverkamenn - sagðir hættulegustu al-Kaídaliðarnir sem Bandaríkjamenn hafa í haldi sínu - verið fluttir þaðan til nýs fangelsis CIA í eyðimörkum Norður-Afríku.

Þessir menn hafa allir verið handsamaðir á síðustu misserum og hafa síðan sætt linnulausum yfirheyrslum um fortíð sína og frekari áform al-Kaída. Tíu þessara manna hafa verið beittir því sem CIA kallar háþróaðar yfirheyrsluaðferðir (enhanced interrogation techniques) en Bandaríkjastjórn telur þessar aðferðir ekki til pyntinga.

Fyrir tæpum mánuði birti ABCstöðin aðra frétt þar sem nokkrum þeirra yfirheyrsluaðferða sem CIA beitir var lýst. Heimildarmenn stöðvarinnar koma úr röðum leyniþjónustunnar en með uppljóstrununum vildu þeir upplýsa almenning um þá leið sem stofnunin hefur ákveðið að feta. Frásagnir þeirra koma heim og saman við vitnisburð fanga sem CIA hefur haft í haldi í Afganistan.

Stjórnendur CIA vildu ekki staðfesta fréttina þegar hún var borin undir þá, en þeir fengust heldur ekki til að neita því sem þar kom fram. Eins og sjá má af lýsingunum hér til hliðar eru þessar aðferðir misharkalegar, sú síðasttalda þó sýnu grófust. Þeir CIA-menn sem heimiluðu að láta binda sig á vatnsbrettið entust að meðaltali í fjórtán sekúndur á því áður en þeir gáfust upp. Khalid Sheikh Mohammed, sem handtekinn var í Pakistan 2003, er sagður hafa uppskorið aðdáun fangavarða sinna þegar hann hélt út í tvær og hálfa mínútu undir vatnsflaumnum en svo grátbað hann um að fá að játa.

Erfitt er að greina hvar skilin á milli þessara aðferða og pyntinga liggja, að minnsta kosti er John Sifton hjá Mannréttindavaktinni ekki í neinum vafa um að vatnsbrettið sé í síðarnefnda flokknum. "Sá sem sætir þessu telur að verið sé að drepa hann. Því jafngildir þetta sýndaraftöku, sem er bönnuð samkvæmt alþjóðasáttmálum."

Notkun þessara "háþróuðu yfirheyrsluaðferða" er háð ströngum starfsreglum CIA. Í hvert og eitt skipti þarf að fá leyfi til að beita þeim en ekki er þó vitað til að slíkum beiðnum hafi nokkru sinni verið hafnað. Einungis fjórtán CIA-menn hafa heimild til að beita fanga í haldi stofnunarinnar aðferðunum og þeir hafa fengið sérstaka þjálfun í notkun þeirra. Fyrir nokkrum misserum dó fangi úr lungnabólgu eftir að hafa verið látinn standa rennblautur og kviknakinn á ísköldu gólfi yfir nótt í fangelsi í Afganistan en þeim pyntingum stýrði herforingi sem ekki hafði heimild til þess arna.

Tvö önnur dæmi tilfærir ABC um fanga sem dóu eftir yfirheyrslur, báðir í íröskum fangelsum. Leynifangelsi CIA eru ekki mörg, raunar eru þau sem eru í notkun á hverjum tíma teljandi á fingrum annarrar handar. Þau er yfirleitt að finna í herstöðvum sem stundum eru ekki einu sinni lengur í notkun, til dæmis þær í Austur-Evrópu sem sagðar eru frá því á Sovéttímanum.

Venjan er að geyma stóra fangahópa saman því þannig er hægt að yfirheyra einn fanga og fá upplýsingarnar sem hann lætur í té staðfestar hjá þeim næsta. Deilur innan CIA Heimildarmenn ABC ítreka hins vegar að deildar meiningar séu um aðferðirnar innan stofnunarinnar og eru nokkrir CIA-menn sagðir hafa hafnað að fá heimild til að beita þeim. Þeir telja að játningar sem fengnar séu með pyntingum séu ekki áreiðanlegar heldur játi margir á sig nánast hvað sem er til að sleppa við frekari misþyrmingar.

Þannig er Ibn al-Shaykh al-Libi, einn hinna grunuðu al-Kaídamanna, sagður hafa gefið sig eftir að hafa verið bundinn á vatnsbrettið og síðan látinn standa nakinn og blautur í klefa sínum yfir nótt. Á grundvelli þeirra játninga rökstuddi Bandaríkjastjórn ásakanir sínar um að al-Kaídaliðar fengju þjálfun í Írak í notkun sýklavopna, sem síðar hefur komið á daginn að enginn fótur var fyrir. Sumir telja þó réttlætanlegt að beita hörku þegar talið er að koma megi í veg fyrir hryðjuverk en tíminn er naumur. Eftir sem áður er þó engin trygging fyrir því að þær upplýsingar sem fanginn greinir frá séu í raun og veru réttar eða að hann viti yfirleitt eitthvað um málið.

Í þessu ljósi eru yfirlýsingar Condoleezzu Rice, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, í fyrradag athyglisverðar. Aðspurð neitaði hún hvorki né játaði að leynifangelsin væru til en ítrekaði þó að Bandaríkjastjórn pyntaði engan eða flytti nokkurn mann til staða þar sem pyntingar væru stundaðar. Mary Robinson, fyrrverandi yfirmaður mannréttindamála hjá Sameinuðu þjóðunum, gagnrýndi Rice fyrir orðhengilshátt og sagði loðin svör stjórnarinnar mjög til vansa. Greinilegt væri að þeir lögfræðilegu ráðunautar sem hún ráðfærði sig við "hefðu tilhneigingu til að nota óljóst orðalag þegar þeir skilgreina pyntingar".