Þegar ,,ríkið” yfir­gaf byggðina

Þegar ÁTVR lokaði Vínbúðinni á Fáskrúðsfirði yfirgaf ríkið byggðina. Skýringin var einföld: reksturinn bæri sig ekki. Þjónusta sem átti að vera svo lífsnauðsynleg að enginn annar mætti sinna henni var lögð niður um leið og hún hætti að borga sig.

Fáeinum vikum síðar hafði einkafyrirtækið Santé opnað áfengisafgreiðslu í kjörbúð bæjarins. Þjónustan var komin aftur og um leið hafði rekstrargrundvöllur matvöruverslunarinnar styrkst. Það sem ríkið treysti sér ekki til að gera, leysti einkaaðili á svipstundu.

Það er fagnaðarefni. En það vekur spurningar.

Ef ríkið telur sig ekki geta haldið þjónustunni úti, hvers vegna á það þá áfram að hafa einkarétt á henni?

Þar liggur þversögnin. Ríkisvaldið rökstyður einokunina með því að hún sé nauðsynleg til að stýra aðgengi og verja lýðheilsu. Samt yfirgefur sami einokunaraðili lítið samfélag um leið og reksturinn hættir að borga sig og lætur einkaaðila um að tryggja það sem átti að vera of mikilvægt til að fela nokkrum öðrum. Markmiðið reynist þá ekki vera að tryggja þjónustu, heldur að halda í fyrirkomulag sem stenst tímans tönn æ verr.

Löggjöfin um einkasölu ríkisins er barn síns tíma. Hún varð til þegar markaðir voru lokaðir, samgöngur stirðar og netverslun óþekkt. Í dag panta Íslendingar áfengi frá erlendum vefverslunum og fá það sent heim, kaupa það á veitingastöðum og í brugghúsum. Aðgengi ræðst ekki lengur af því hvort ríkið reki búð á tilteknum stað. Þá er erfitt að halda því fram að einokunin sjálf sé forsenda lýðheilsu.

Viðskiptaráð hefur réttilega bent á þversögnina sem í þessu felst: erlendir aðilar njóta í sumum tilvikum rýmri heimilda en innlend fyrirtæki. Ráðið hefur líka sýnt fram á að ríkið geti tryggt öll lýðheilsusjónarmið - leyfisskyldu, eftirlit, aldurstakmörk og áfengisgjöld án þess að reka sjálft smásöluverslanir.

Íslenskt samfélag hefur fyrir löngu lagt flestar aðrar ríkiseinokanir af. Ríkið rekur hvorki bakarí, bensínstöðvar, símkerfi né banka í krafti einokunar. Ástæðan er einföld: samkeppni skilar jafnan betri þjónustu, meiri sveigjanleika og meiri hagkvæmni en opinber einokun. Áfengissala á ekki að vera undantekningin.

Þetta snýst ekki um að aflétta reglum eða gera áfengi að hverri annarri neysluvöru. Það snýst um að viðurkenna hið augljósa: ríkið þarf ekki að standa sjálft á bak við búðarborðið til að tryggja ábyrga sölu. Það getur sett skýr skilyrði, veitt starfsleyfi, haft virkt eftirlit og beitt viðurlögum þegar brotið er gegn lögum. Nákvæmlega þannig höfum við kosið að haga sölu á fjölmörgum öðrum vörum sem lúta regluverki.

Fáskrúðsfjörður er þannig orðinn táknmynd stærra máls. Þar sem ríkið gafst upp, steig einkaaðili inn. Íbúarnir fengu þjónustuna aftur og verslun bæjarins styrktist.

Erfitt er að hugsa sér betri rök fyrir því að tími ríkiseinokunar á áfengissölu sé einfaldlega liðinn.

Oddviti Sjálfstæðisflokksins í Fjarðabyggð og bindindismaður