Aftur til for­tíðar: Tóbaks- og nikótínvarnir

Í áratugi hefur Ísland verið meðal þeirra þjóða sem státað hafa af góðum árangri í tóbaksvörnum. Reykingar hafa minnkað verulega, okkur þykir sjálfgefið að umhverfi okkar sé reyklaust og almennur skilningur ríkir á því að tóbak getur valdið alvarlegum sjúkdómum og ótímabærum dauðsföllum.

En nú blasir við nýr veruleiki. Á meðan sígarettureykingar hafa dregist saman hefur nikótínneysla aukist á ljóshraða, sérstaklega meðal barna og ungmenna. Við erum að upplifa breytingu á neysluformi nikótíns, úr tóbaksvörum yfir í nikótínvörur: nikótínpúða, rafrettur (vape) og ýmsar aðrar nýjar vörur sem eru markaðssettar sem skaðminni, saklausari eða jafnvel gagnlegar.

Þessi þróun ætti að valda okkur öllum áhyggjum.

Nikótín er ekki skaðlaust, langt frá því. Upprunalegt hlutverk nikótíns er að trufla taugakerfi skordýra sem herja á plöntur af tóbaksætt og valda lömun eða dauða þeirra. Það er því í grunninn taugaeitur og hefur verið notað sem slíkt. Það er eitt mest ávanabindandi efni sem vitað er um og hefur skaðleg áhrif á heilaþroska ungs fólks, einbeitingu, svefn, kvíða og líðan.

Nú er það markaðssett í litríkum umbúðum, með bragðefnum og í formi sem höfðar sérstaklega til yngri aldurshópa. Þannig hefur tekist að gera notkun nikótíns sjálfsagða á ný eftir mikla og langvarandi baráttu gegn tóbaksreykingum.

Það sem gerir stöðuna enn alvarlegri er að sífellt fleiri rannsóknir sýna að nikótínvörur geta skapað leið (e. gateway) fyrir tóbaksnotkun. Ungmenni sem hefja notkun nikótíns, t.d. með rafrettum eða nikótínpúðum, eru mun líklegri til að byrja að nota tóbak. Með öðrum orðum: Sú kynslóð sem átti að vera reyklaus er nú aftur í áhættuhópi.

Ekkert gerist þó af tilviljun. Alþjóðlegi tóbaks- og nikótíniðnaðurinn hefur ítrekað sýnt að þegar þrengt er að einni vöru, þróar hann aðra. Markmiðið er hið sama: að tryggja nýliðun í fíkn og viðhalda virkum markaði. Að halda því fram að um sé að ræða „skaðaminnkun“ án þess að horfa á þessa heildarmynd er einföldun og í versta falli blekking.

Á sama tíma og þessi þróun á sér stað á Íslandi eru önnur lönd farin að hugsa miklu lengra. Þar er ekki lengur aðeins spurt hvernig megi draga úr reykingum og annarri notkun tóbaks og nikótíns, heldur einnig hvenær og hvernig eigi að binda endi á tóbaks- og nikótínsölu með öllu.

Nýlegasta dæmið eru Bretar sem hafa þegar sett lög sem banna sölu tóbaks og rafretta til allra sem fæðast árið 2009 og síðar. Í Danmörku ræða forvarnasamtök og fagfólk opinberlega svokallað „tobacco end game“með það að markmiði að hætta sölu á öllum tóbaks- og nikótínvörum árið 2035. Það sama er upp á teningnum á Írlandi, en þar hafa heilbrigðissamtök kallað eftir tímasettri áætlun um tóbakslaust samfélag. Fleiri ríki eru að feta svipaða leið, Hollendingar hafa sett ströng lög sem fella nikótínvörur undir tóbaksvarnarlög, banna bragðefni í rafrettum og alla nikótínpúða og hafa hert eftirlit verulega með það að markmiði að verða komin með reyk- og nikótínlausa kynslóð árið 2040. Frakkar eru einnig að herða lög og hafa nú þegar nikótínpúða, einnota rafrettur og fjölgað stöðum utandyra þar sem reykingar eru með öllu bannaðar.

Kjarninn í þessari nálgun er einfaldur:

Tóbak er neysluvara sem, veldur stórum hluta notenda sinna ótímabærum dauða og nikótín er eitt mest ávanabindandi efni sem fyrirfinnst. Það er því hvorki eðlilegt né sjálfsagt að sala tóbaks- og nikótínvara sé varanlegur hluti af samfélaginu.

Á Íslandi virðist þessi umræða hins vegar hafa setið á hakanum. Þótt drög að nýju frumvarpi um nikótín og tóbaksvörur hafi tvisvar verið birt í samráðsgátt stjórnvalda hefur frumvarpið enn ekki verið lagt fram á Alþingi. Í mars í ár hvatti aðalfundur Krabbameinsfélags höfuðborgarsvæðisins heilbrigðisráðherra eindregið til að leggja frumvarpið fram án tafar og taka tillit til þeirra breytinga sem fagfólk lagði til í umsagnarferli.

Tafir í þessum málum eru ekki hlutlausar. Á meðan tíminn líður eru það fleiri börn og ungmenni sem hefja nikótínnotkun, fíkn festir rætur og samfélagið aðlagast á ný veruleika þar sem nikótín er alls staðar, uppi á borðum í fundarherbergjum, í munni skurðlæknis, á íþróttavellinum og sem þessi lokkandi jarðarberjalykt úr bílnum sem keyrir fram hjá þér.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er ekki hvort við eigum að „banna allt“. Spurningin er hvort við ætlum að setja okkur skýra framtíðarsýn? Hvort við ætlum að verja komandi kynslóðir gegn því að verða háðar efni sem þær hafa verið berskjaldaðar fyrir? Hvort við ætlum að láta lýðheilsu ráða för eða, enn og aftur, láta markaðsöflin njóta vafans? Munum að nikótín er fyrst og síðast taugaeitur.

„End game“í tóbaksvörnum snýst ekki um að refsa fólki sem er háð nikótíni. Það snýst um að hætta að bjóða upp á, og vinna markvisst að því að gera vörurnar óaðgengilegar, svo þær verði ekki áfram sjálfsagður hlutur í daglegu lífi fólks. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að vernda ungmenni og stuðla að fræðslu, ásamt því að tryggja raunverulegan stuðning við þá sem vilja hætta tóbaks- og nikótínnotkun.

Ísland hefur áður sýnt að það er hægt að taka stór skref í forvörnum. Nú er spurningin hvort við höfum pólitískt hugrekki til að stíga næsta skref áður en sagan endurtekur sig.

31. maí er alþjóðlegur dagur án tóbaks.

Vala er framkvæmdastjóri Krabbameinsfélags höfuðborgarsvæðisins og Jóhanna Kristjánsdóttir formaður félagsins og tóbaksvarnarsérfræðingur.