Inn­ganga Ís­lands í ESB: Hvað verður um líf­eyris­sjóðinn þinn?

Ekki er ýkja langt síðan að öllum varagjaldeyrissjóði Íslands var stolið af óprúttnum aðilum og hann færður í skjól hjá Arion banka í Luxemburg þar sem hann gufaði upp á kostnað almennings á Íslandi. Margir óttast nú að sömu örlög bíði þeirra fjármuna sem geymdir eru í íslenskum lífeyrissjóðum, þ.e. ef Ísland gengi í ESB, einkum í ljósi vægast sagt afar gagnrýniverðrar framkomu sambandsins gagnvart Íslandi í Icesave-málinu. Sporin hræða.

Gjaldþrot ESB

Evrópusambandið stendur frammi fyrir verulegum fjárhagslegum áskorunum. Örvænting virðist einkenna ákvarðanir embættismanna í Brussel, sem telja helstu lausnir felast í aukinni hervæðingu, framleiðslu hergagna sem og að sækja í fjármuni ríkja utan ESB. Þar eru íslensku lífeyrissjóðirnir og olíusjóður Noregs í sigtinu. Þótt ESB-ríkin séu skuldbundin til að greiða vinnandi fólki lífeyri við starfslok, benda gögn úr ríkisreikningum Eurostat til þess að hlutfall ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga af landsframleiðslu hvers ríkis sé í flestum tilfellum um 200%–400% og fari hækkandi. Lífeyriskerfi ESB stendur því frammi fyrir alvarlegum áskorunum, og ljóst er að mörg ríki innan Evrópu kunna að lenda í verulegum erfiðleikum með að standa undir lífeyrisgreiðslum í framtíðinni. ESB hefur litið á þessi vandamál tengd lífeyrisgreiðslum sem „samevrópsk vandamál“. Spurning vaknar hvort Íslendingar ættu að taka þátt í að leysa þessi vandamál fyrir aðrar þjóðir sem standa frammi fyrir alvarlegum áskorunum í lífeyrismálum?

Íslenska lífeyrissjóðakerfið

Lífeyrissjóðakerfið á Íslandi byggir á svokölluðu uppsöfnunarkerfi, öfugt við langflest lönd ESB (t.d. Danmörku, Holland, Svíþjóð og Eistland), sem fjármagna lífeyrisgreiðslur hvers árs með skattheimtu í gegnumstreymiskerfi (e. pay-as-you-go). Þetta fyrirkomulag er gerólíkt því sem Ísland býr við, sem byggir á skyldu hvers launþega til að leggja hluta launa sinna í lífeyrissjóð sem síðar á að standa undir lífeyri hans. Þetta kerfi hefur reynst Íslendingum vel, þótt það hafi stundum verið gagnrýnt, einkum vegna samþjöppunar valds og lögbundinnar skylduaðildar, sem einnig er fyrir hendi á svipuðu formi, m.a. í Hollandi, Svíþjóð, Danmörku og Noregi. Slík skylduaðild í öðrum löndum er í flestum tilvikum bundin við ákvæði kjarasamninga.

Þjóðarsjóður Íslands

Heildareignir íslenskra lífeyrissjóða námu 7.945,5 milljörðum í septemberlok 2024 samkvæmt tölum Seðlabankans. Það samsvarar um 176% af áætlaðri landsframleiðslu þess árs, sem er mun hærra hlutfall en í flestum ESB-löndum. Þetta má líta á sem þjóðarsjóð, sem ekki ætti að skerða undir neinum kringumstæðum, hvað þá láta ræna.

Áhrif íslensku lífeyrissjóðanna á hagkerfið

Vegna stærðar sinnar eru íslenskir lífeyrissjóðir einn áhrifamesti þáttur efnahagslífsins hér á landi. Með eignir sem nema um tvöfaldri landsframleiðslu hafa þeir víðtæk áhrif á vexti, fjárfestingar, húsnæðismarkað og jafnvel hagstjórn landsins. Þeir stuðla að því að Ísland búi við kerfi sem er að mestu leyti sjálfbært. Ólíkt flestum ESB-ríkjum, þar sem lífeyrir er greiddur af skatttekjum hvers tíma, byggir íslenska kerfið á raunverulegum sparnaði. Þetta hefur margþætt áhrif, m.a. í formi minni fjárhagslegrar byrðar á ríkissjóð til framtíðar og aukins fjármagns í umferð til fjárfestinga.

Lífeyrissjóðirnir stuðla einnig að virkum skuldabréfamarkaði. Þeir kaupa ríkisskuldabréf, fjármagna sveitarfélög og veita fyrirtækjum aðgang að langtímafjármagni. Án þeirra væri Ísland líklega með hærri vexti, minna aðgengi að lánsfé og veikari innviði.

Íslenskir lífeyrissjóðir geta einnig stuðlað að stöðugleika í efnahagslegum niðursveiflum með því að halda áfram að fjárfesta þegar aðrir fjárfestar draga sig í hlé, þar sem þeir starfa með langtímasjónarmið að leiðarljósi fremur en skammtímahugsun.

Áhrif inngöngu Íslands í Evrópusambandið

Margir hafa velt því fyrir sér hvaða áhrif innganga Íslands í Evrópusambandið hefði á eignir þeirra og réttindi í lífeyrissjóðum. Við því er ekkert einfalt svar. Enginn veit með vissu hver langtímaáhrifin yrðu, þar sem regluverk sambandsins er síbreytilegt og að verulegu leyti ófyrirsjáanlegt. ESB leggur áherslu á samkeppni og opna fjármagnsmarkaði. Þetta gæti smám saman dregið úr hlutverki sjóðanna sem „stoð íslenska hagkerfisins“ og aukið samkeppni um sparnað landsmanna. Margir telja því að smám saman gæti orðið veruleg breyting á umgjörð og hlutverki lífeyrissjóðanna hér á landi. Búast má m.a. við auknum þrýstingi á samræmingu lífeyriskerfa meðal ESB-ríkja og aukinni þátttöku í sameiginlegum fjármálakerfum ESB, ekki síst þar sem stefnt er að aukinni samþættingu m.a. með stofnun eins sambandsríkis. Það er því algjörlega óljóst hvernig framtíðarreglur ESB kunna að þróast og hversu mikið svigrúm lítil þjóðríki eins og Ísland hafa til að breyta og þróa sín eigin lífeyriskerfi.

Íslensku lífeyrissjóðirnir eru eitt sterkasta efnahagslega tæki þjóðarinnar.

Íslenska lífeyriskerfið, sem telst meðal þeirra fremstu á heimsvísu, og réttindi íslenskra lífeyrisþega teljast meðal mikilvægustu réttindamála einstaklinga á Íslandi. Fullyrðingar hafa komið fram um að ESB hafi áhuga á eignum íslenskra lífeyrissjóða og að það hyggist hafa áhrif á niðurstöður væntanlegrar þjóðaratkvæðagreiðslu, sem er að sjálfsögðu afar óeðlilegt. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur hefur algjörlega forðast að fjalla um þau vandamál, mögulega neikvæð áhrif og það fjártjón sem aðild að ESB gæti haft í för með sér fyrir íslenska lífeyrisþega.

Afar erfitt er að greina einhverja jákvæða þætti fyrir íslenska lífeyrisþega sem gætu fylgt því að Ísland gerðist aðili að ESB.

Það sem skiptir máli er hvort Ísland muni áfram hafa fullt forræði yfir sínum stærsta þjóðarsjóði eða hvort ákvarðanir um hann verði í framtíðinni teknar í Brussel?

Hvort er skynsamlegra fyrir Ísland?

Höfundur er læknnir og fullveldissinni.