People have the power?

Í vikunni heimsótti goðsögnin Patti Smith eyjuna okkar fögru. Sterk og tilgerðarlaus nærvera hennar skildi fáa eftir ósnortna. Hún minnti okkur á að lögin sem hún samdi fyrir áratugum síðan ættu enn fullt erindi við samtímann. Lokalagið, People Have the Power, er áminning um að lýðræði er ekki áhorfendasport. Það krefst þátttöku, ólíkra sjónarmiða og fólks sem er tilbúið að nýta rödd sína.

Á leiðinni norður á tónleikana rakst ég á auglýsingu fyrir Umhverfisráðstefnu Austurbrúar. Það varð kveikjan að þessum pistli.

Umhverfisráðstefna án umhverfisradda

Á sama tíma og ríkisstjórnin vinnur að lagareldisfrumvarpi sem gæti m.a. markað framtíð sjókvíaeldis um ókomin ár vakna sífellt fleiri spurningar um sjálfbærni greinarinnar. Mikið hefði verið gott og gagnlegt að taka samtalið um þær á þessari umhverfisráðstefnu.

Þegar dagskráin er skoðuð blasir við að fulltrúar atvinnulífs, stofnana og þeirra atvinnugreina sem nýta auðlindirnar fá sviðið. Náttúruverndarsamtök, sem hafa árum saman unnið að umsögnum, lagalegu aðhaldi og greiningu á áhrifum þessarar sömu nýtingar, eru hins vegar hvergi sjáanleg. Hvorki fulltrúar stangveiðarinnar né landeigendur sem byggja afkomu sína á villtum laxastofnum eiga heldur sæti á dagskránni. Þá er það beinlínis ámælisvert að á svokölluðum Umhverfisdegi skuli ekki vera gert ráð fyrir erindum frá sérfræðingum sem fjalla um stærstu umhverfisáskoranir hafsins; vernd líffræðilegrar fjölbreytni, verndarsvæði í hafi og áhrif iðnaðarmengunar á vistkerfi fjarða.

Erfitt er að sjá hvernig hægt er að ræða framtíð nýtingar náttúruauðlinda á Austurlandi án þess að öll eða amk flest þessi sjónarmið fái einnig að heyrast. Þau geta boðið sér sjálf í salinn. En ekki að borðinu. Það er sérkennileg nálgun á það samtal sem Austurbrú segist vilja skapa.

Í svari frá Austurbrú kemur fram að markmiðið hafi verið að fá aðila sem starfa innan greinarinnar eða rannsaka viðfangsefni hennar. Það er einmitt þar sem misskilningurinn liggur.

Náttúruverndarsamtök eru ekki utanaðkomandi áhorfendur í þessari umræðu. Félagar í þeim hafa í mörgum tilfellum orðið að sérfræðingum í málum vegna þess að stjórnsýslan og eftirlitskerfin hafa ekki alltaf staðið sig. Þeir hafa lesið leyfisgögn, rýnt í skipulag, fylgst með siglingamálum, náttúruvá, vistkerfum og samfélagsáhrifum. Að skilgreina þessar raddir sem áhorfendur fremur en þátttakendur er ekki hlutlaus ákvörðun. Það er pólitísk ákvörðun.

Iðnaðurinn fær hljóðnemann og eftirfarandi staðreyndir tapast

Það liggur fyrir að 12 af 17 nýtingarsvæðum á Austfjörðum eru innan lögbundinna siglingaleiða. Verði slys eða óhapp liggur ábyrgðin hjá ríkinu … almenningi í landinu.

Það berast fregnir af fjárhagslegum erfiðleikum innan greinarinnar og að austfirska sjókvíaeldisfélagið Kaldvík sé í mikilli niðursveiflu. Þar að auki var það nýlega sett í skammarkrókinn fyrir að hafa ekki skilað inn ársreikningi.

Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur enn ekki fengið fullnægjandi svör um álitamál sem snúa að lögmæti sjókvíaeldisleyfa gagnvart vatnshlotalöggjöf Evrópu. Löggjöf sem bannar að vatnshlot séu látin rýrna vegna starfsemi af þessu tagi.

Yfir 60% landsmanna og yfir 70% kjósenda ríkisstjórnarinnar vilja ekki sjá vöxt sjókvíaeldis.

Halda mætti að þetta kallaði á umræðu og fleiri sjónarmið á ráðstefnunni – ekki færri.

Öllu snúið á hvolf

Það sem veldur mér mestum áhyggjum er ekki að fólk sé ósammála. Það er heilbrigt og raunar forsenda framfara. Það sem veldur mér áhyggjum er þegar stofnanir sem eiga að skapa vettvang fyrir samtal virðast ekki lengur telja gagnrýnar raddir nauðsynlegan hluta af því samtali.

Þöggun byggir ekkert upp. Hún eykur ekki traust, skapar ekki betri ákvarðanir og færir okkur ekki nær þeirri sjálfbæru framtíð sem var sennilega grunnhugmyndin að þessu samsæti.

Af þeim sökum hafa fjölmörg náttúruverndarsamtök ákveðið að sitja ráðstefnuna af sér. Ekki vegna þess að þau vilji ekki samtal, þvert á móti.

En samtal felst ekki í því að sitja allan daginn í sal og vona að mögulega gefist tækifæri til að skjóta inn spurningum undir lok dags. Í því felst ákveðin niðurlæging. Samtal byggir á því að ólík sjónarmið fái að sitja við sama borð, hlusta hvert á annað og takast á um hugmyndir af virðingu.

Ef Austurbrú vill standa undir nafni sem vettvangur fyrir samtal um framtíð Austurlands þarf hún að bjóða líka þeim að borðinu sem eru ósammála.

Það er óásættanlegt að kalla þennan fund umhverfisráðstefnu – vegna þess að enginn fulltrúi umhverfissamtaka kemur að borðinu. Þetta er kynningarfundur.

Köllum hlutina sínu rétta nafni.

Höfundur er formaður VÁ, félags um vernd fjarðar og stjórnarmaður í NAUST náttúruverndarsamtökum Austurlands.