Arf­leifð Davíðs

Það má flokkast undir hótfyndni að leiðir okkar Davíðs Oddssonar lágu óvænt saman – allt út af tengslum Íslands við Evrópu. Ég þekkti hann bara af afspurn. Bryndís talaði um listræn tilþrif í Bubba kóngi á Herranótt MR. Sjálfur hafði ég lúmskt gaman af gráglettni þeirra Matthildunga. Sumsé: Maðurinn var sagður skjótur til ákvarðana og að hann hefði húmorinn í lagi.

Þar að auki hafði ég spurnir af því, að sem formaður framtíðarnefndar Sjálfstæðisflokksins hefði hann boðað aðild Íslands að Evrópusambandinu (í framtíðinni). Það var góðs viti, þótt flokkur hans hefði í stjórnarandstöðu, lýst andstöðu við EES-samninginn, rétt eins og Kvennalistinn.

Vorið 1991 voru Alþingiskosningar. Ég hafði þá sem utanríkisráðherra vinstri stjórnarinnar (1988-91) lokið efnislega við EES-samninginn með hinum EFTA ríkjunum, um aðild okkar að innri markaði Evrópusambandsins. Kosningarnar snérust um fátt annað. Á dauða mínum gat ég átt von en ekki því að samstarfsmenn mínir, þeir Steingrímur og Ólafur Ragnar, hlypust undan merkjum og fyndu nú samningnum, sem við bárum sameiginlega ábyrgð á, allt til foráttu.

Allt af misráðinni kjósendahræðslu

Vinstri stjórnin hélt velli með eins þingmanns meirihluta. Ég vissi sem var, að EES-samningurinn markaði tímamót; hann yrði lyftistöng framfara – og fjölbreyttara atvinnulífs – á komandi árum, eins og reynslan hefur staðfest. Ég var staðráðinn í að gera allt sem í mínu valdi stæði til að tryggja samningnum framgang.

Eftir kosningar vildu samstarfsflokkarnir halda stjórnarsamstarfinu áfram, eins og ekkert hefði í skorist. Buðu mér m.a.s. forsætisráðherrastólinn sem dúsu. Það tók mig dagsstund að ganga úr skugga um að þeir gætu ekki tryggt þingmeirihluta fyrir samningnum – þrátt fyrir fögur fyrirheit. Ég afþakkaði því pent hnossið – og snéri mér að formanni framtíðarnefndar Sjálfstæðiflokksins, sem var þá nýkjörinn formaður Flokksins.

Væri hann tilbúinn til að skipta um stefnu fyrir stól?

Það var fastmælum bundið í okkar fyrsta samtali. Það tók svo aftur dagsstund úti í Viðey að klára stjórnarsáttmálann, enda var ég með hann tilbúinn í vasanum. Þetta gekk svo hratt fyrir sig að við gleymdum alveg að spyrjast fyrir um umboð frá Bessastöðum! Samningurinn var samþykktur á Alþingi Íslendinga árið 1993 (á 89 ára afmæli Hannibals) með 33 atkvæðum gegn 23 – 7 sátu hjá (þ.á.m. Halldór Ásgrímsson og hans menn).

Eftir stendur þetta: Viðeyjarstjórnar Davíðs Oddssonar verður að góðu getið í Íslandssögunni – vegna EES-samningsins – enda vilja nú (næstum) allir þá Lilju kveðið hafa.

Síðan hafa margir misjafnlega-góðviljaðir menn gefið mér að sök að bera ábyrgð á (of löngum) valdaferli Davíðs og Eimreiðarhópsins, sem við öll vitum hvernig endaði – of mörg af sárri reynslu. Ég vísa öllum slíkum brigslyrðum til baka, til föðurhúsanna. Þetta var sjálfskaparvíti þeirra félaga, Steingríms og Ólafs Ragnars.Við erum að tala um einhver mestu mistök vinstri manna á liðinni öld, og er þó af nógu að taka. Steingrímur viðurkennir þetta hispurslaust í 3. bindi ævisögu sinnar (eftir Dag B. Eggertsson). Hann segir „að það hafi verið mistök af „sinni“ hálfu að setja andstöðu við Evrópubandalagið á oddinn.“ (bls.345)

Hvílík mistök! Hefðu samstarfsflokkarnir ekki hlaupist brott frá ábyrgð sinni á EES, hefði vinstri stjórnin setið áfram við völd. Þetta var óvenju vel mönnuð ríkisstjórn sem hafði náð ótvíræðum árangri. Hún hefði notið góðærisins sem fylgdi í kjölfar EES. Að sama skapi hefði hinn nýkjörni formaður Sjálfstæðisflokksins orðið að láta sér leiðast í stjórnarandstöðu við sára málefnafátækt og daufar undirtektir.

Vinstri öflin hefðu sameinast en Sjálfstæðisflokkurinn hefði sennilega klofnað fyrr en ella, m.a. vegna Evrópumála.

Eftir að EES-samningurinn var í höfn var erindi Viðeyjarstjórnarinnar eiginlega lokið. Stór ágreiningsmál biðu lausnar. Ég er að tala um auðlindastefnu og auðlindagjöld, bremsu á einkavinavæðingar-faraldri frjálshyggjutrúboðsins og nauðsyn félagslegra lausna á húsnæðismarkaðnum, svo dæmi séu nefnd. Þetta kallaði á sameiningu vinstriaflanna í stóran jafnaðarmannaflokk með öfluga verkalýðshreyfingu að baki. Sumsé: Norrænamódelið gegn eftiröpun á amerískum kapítalisma.

Áður en á þetta mætti reyna fann heilög Jóhanna hjá sér þörf til að kljúfa Alþýðuflokkinn rétt einu sinni enn, í nafni einhvers, sem hún kallaði „Þjóðvaka“. Mér var ljóst að þar með hefði ég enga samningsstöðu til sjórnarmyndunarviðræðna. Ég naut mín að vísu í kosningarbaráttunni 1995 sem aldrei fyrr, enda engu að tapa en allt að vinna. Þjóðvaki sá sér þann kost vænstan að snúa heim í þingflokk Alþýðuflokksins að kosningum loknum. En það var of seint til að nýtast í taflinu um stjórnarráðið.

Það er svo viðeigandi fótnóta við þessa frásögn að ég gegndi skyldum mínum sem utanríkisráðherra þessa daga sem stjórnarmyndunarmakkið milli Sjálstæðisflokks og Framsóknar fór fram 1995. Í því fólst að vera gestgjafi utanríkisráðherra Kína, Qian Qichen, sem hér var í opinberri heimsókn. Hann varð hreint út sagt uppnuminn af íslenskri náttúru. Við vorum að leika okkur á snjósleðum upp á jökli, þegar mér barst til eyrna, að Björn Bjarnason hefði setið í leynilegum stjórnarmyndunarviðræðum með Halldóri Ásgrímssyni. Það var reyndar fyrir kosningarnar, áður en ríkisstjórnarsamstarfi okkar var slitið. Það var réttlætt með því að þar með hefðu Sjálfstæðismenn komið fram hefndum fyrir stjórnarslit ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, sem urðu í beinni útsendingu í sjónvarpi haustið 1988.

Það tók svo þjóðina meira en þrjú kjörtímabil að komast að því fullkeyptu, til hvers það stjórnarsamstarf leiddi: Þriðja stærsta þjóðargjaldþrot fjármálasögunnar – hvorki meira né minna. Sú saga er varðveitt á 3000 blaðsíðum í 9 bindum vitringanna þriggja í Rannsóknarskýrslu þeirra til Alþingis um orsakir og ábyrgð hrunsins. Það er enn of snemmt – og of viðkvæmt fyrir marga – að gera dæmið upp. Það bíður enn sagnfræðinga framtíðarinnar að kafa til botns í þeirri sögu, eftir að persónur og leikendur, sem þar gegndu aðalhlutverkum, verða öll horfin af sjónarsviðinu.

(Höfundur var formaður Alþýðuflokksins – Jafnaðarmannaflokks Íslands – 1984 – 1996)