Alþjóðasamstarf í um­hverfis­málum: ESB sem drif­kraftur lausna

Þessi grein er skrifuð sem andgrein við skoðanagrein formanns Heimssýnar, Haraldar Ólafssonar, um sama mál. Þar notar Haraldur ákveðna orðræðu til að gera lítið úr þætti ESB í alþjóðlegu umhverfisstarfi, en eftir að Halldór Jörgen Olesen rýndi í staðreyndir málsins hefur formaðurinn þurft að skýra orð sín. Þar af leiðandi þótti mér upplagt að endurskrifa þessa sögu fyrir almenning, en án þeirrar orðræðu sem einkennir málflutning Heimssýnar.

Í opinberri umræðu heyrist stundum sú einföldun að alþjóðlegt samstarf í umhverfismálum sé óháð Evrópusambandinu, og jafnvel að aðild að sambandinu geti verið „til trafala“ fyrir smáríki eins og Ísland. Þegar sagan og raunverulegt regluverk eru skoðuð kemur hins vegar í ljós að Evrópusambandið hefur verið mikilvægasta tæki álfunnar til að breyta alþjóðlegum pólitískum vilja í bindandi og áhrifaríkar aðgerðir.

Sagan afmáist ekki

Það er rétt að mörg stærstu skrefin í umhverfismálum eiga rætur sínar að rekja til stofnana Sameinuðu þjóðanna (SÞ). Genfarsamningurinn frá 1979 um loftmengun sem berst langar leiðir milli landa, og Helsinki-bókunin frá 1985 um samdrátt í brennisteinsútblæstri, voru söguleg skref. En sagan má ekki vera of stutt: það voru einmitt ríki Evrópusambandsins (og forvera þess) sem leiddu þá vinnu innan SÞ og þrýstu á aðgerðir gegn súru regni sem þá herjaði á skóga álfunnar.

Sama á við um ósonlagið. Vínarsamningurinn (1985) og Montreal-bókunin (1987) sýndu hvað alþjóðasamfélagið getur þegar það vinnur saman. En hvers vegna gengu þessi verkefni eftir? Það var m.a. vegna þess að Evrópusambandið innleiddi þessa samninga hraðar og með strangari hætti en alþjóðalög mæltu fyrir um. ESB notaði stærð sína og sameiginlegan markað til að banna ósoneyðandi efni, sem neyddi framleiðendur um allan heim til að breyta sinni tækni. SÞ teiknar upp rammann, en ESB smíðar vélina sem drífur breytingarnar áfram.

Losunarkvótakerfið: Tæki dagsins í dag

Þegar horft er til nútímans og baráttunnar gegn loftslagsbreytingum er Kyoto-bókunin (1997) oft nefnd sem upphaf sameiginlegs losunarkvótakerfis. Það kerfi hefði hins vegar aldrei orðið að raunveruleika í okkar heimshluta ef ESB hefði ekki hannað og sett á laggirnar eigið losunarkvótakerfi (EU ETS) árið 2005.

Í stað þess að bíða eftir að öll ríki heims yrðu sammála, bjó ESB til stærsta markaðstæki heims til að láta mengun kosta. Með því að tengja Ísland við þetta kerfi gegnum EES-aðildina (frá 2008 fyrir flug, 2013 fyrir staðbundnar uppsprettur) erum við þátttakendur í þeim tækniframförum sem kerfið knýr fram.

Kerfið er markaðstæki sem virkar eins og til er ætlast: það fækkar losunarheimildum jafnt og þétt og neyðir atvinnulífið, þar á meðal fluggeirann, til að fjárfesta í hreinni orku. Að mála þetta samstarf upp sem skattheimtu „til trafala“ fyrir Íslendinga er skammsýni sem horfir fram hjá því að framtíð flugsins veltur algjörlega á hraða orkuskipta. Ef við ætlum ekki að nota þau alþjóðlegu tæki sem virka, hvaða lausnir eiga þá að koma í staðinn? Að bakka út úr alþjóðlegum samningum og krefjast þess að alþjóðleg lögmál gildi ekki um okkur er ekkert annað en hrein einangrunarhyggja.

Aðild er rökrétt heillaskref

Að halda því fram að ESB-aðild breyti engu eða sé umhverfismálum til trafala heldur hvorki vatni sögulega né lagalega. Ísland tekur þegar upp bróðurpartinn af umhverfisregluverki ESB í gegnum EES-samninginn. Munurinn er hins vegar sá að í dag sitjum við á ganginum á meðan ákvarðanirnar eru teknar í Brussel.

Full aðild að Evrópusambandinu myndi ekki veikja stöðu okkar í umhverfismálum, heldur gefa okkur beina rödd, atkvæðisrétt og raunveruleg áhrif þegar nýtt regluverk er hannað. Þannig gætum við gætt sérhagsmuna okkar á Norður-Atlantshafi strax á fyrstu stigum en ekki eftir á.

Fyrir þjóð sem vill vera fremst í flokki í loftslagsmálum og sjálfbærni, eru áframhaldandi ESB-viðræður og hugsanleg aðild ekki trafali, það er rökrétt skref til að tryggja áhrif okkar og hagsmuni í alþjóðasamfélaginu.

Höfundur er í  loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .