Nágrannakærleikur í arki­tektúr saman­ber náungakærleikur

Að heiman...

Við erum á göngu í ótiltekinni borg í ótilteknu landi. Við göngum um hverfi hennar og sjáum að þau eru frá ýmsum tímum og byggja út frá mismunandi hugmyndafræði. Sum þeirra skipulögð í heild sinni á ákveðnu tímabili. Önnur hafa byggst upp í rás tímans. Húsin eru ólík, sem er í raun eðlilegt því þjóðfélagið hefur breyst í gegnum aldirnar og húsin endurspegla nýjar þarfir þeirra sem þar búa.

Það er einhver blær yfir húsunum sem sameinar, menningararfur sem brýst í gegn, óháð aldri þeirra. Við dokum við til að reyna að átta okkur á þessari tilfinningu. Jú, stærð þeirra og lögun virðast taka mið af birtu og sólarátt allt eftir notkun herbergjanna að baki. Einingarnar gera ráð fyrir fjölbreyttu fjölskyldumynstri, líka einbúum. Auðséð er að dýpt húsanna hleypir inn náttúrulegri birtu og loftgæði eru höfð í fyrirrúmi. Engir dimmir húsagarðar sem sólin nær ekki til og veldur að smáblóm fái ekki að vaxa. Hér eru líka sameiginlegir garðar sem ýta undir félagsleg samskipti íbúanna með fjölbreyttum gróðri og hreyfanlegum borðum, stólum og bekkjum.

Við höldum áfram og erum komin niður í miðbæ þar sem verslun, verkstæði og íbúðir fara saman. Hér er annars konar fjölbreytileiki. Svo virðist sem stjórnvöld hafi beitt sér fyrir grunnþjónustu við íbúanna jafnt á við ferðamenn. En hvað með húsin sjálf? Þau eru hvert og eitt barn síns tíma. Þau minna á vinahóp þar sem hver einstaklingur býr yfir ákveðinni mann- og skapgerð, útliti og óskum um farsæla framtíð – sem um leið byggir á uppvexti og þroska í menningarlegu tilliti. Þessi ótiltekna borg í ótilteknu landi er harla einstök. Ætli hún sé til? Ég held ég hafi séð hana einhvers staðar.

Ég leyfi mér að vitna í eigin grein „Skarphéðinn Jóhannsson arkitekt, maðurinn að baki bygginganna“ í vorhefti Skírnis 2025. Þar er sagt frá námsferð Skarphéðins (1914-1970) um Ítalíu árið 1951. Það kom skýrt fram í bréfum hans til föður síns hvernig hann las ítölsku borgina. Hún geymdi minningar sameiginlegar borgarbúum fráýmsum tímabilum, sýndi mismunandi byggingaraðferðir í sömu byggingunni því hún var oft reist á löngum tíma, og andstæðar byggingargerðir sátu hlið við hlið. Það virtist eðlilegt og hluti af sögunni. Ef til vill var það vegna þess að svo margar þjóðir höfðu sest að á Ítalíu og lært að búa saman – sýnt nágrannakærleik. Menning var óáþreifanlegt fyrirbæri og álitin mikilvægt byggingarefni. Hún var lögð til grundvallar bygginga jafnt á við og steinsteypu, hleðslusteina, viðartegundir og plastefni. Borgin var sem ein heild samansett af áþreifanlegum og huglægum þáttum, mannlífi ólíkra athafna.

...og heim

Hvernig væri að taka þessa hugsun til athugunnar í borgarumhverfinu á Íslandi og gefa auk þess náttúrunni rödd og hlusta. Spyrja mætti: Hvernig sest bygging á jörðina? Tekur hún mið af því sem í kringum hana er, það er staðnum? Hverjar eru óskir borgarbúa? Mér dettur í hug greinaflokkurinn Sögur húsanna í Fasteignablaði Morgunblaðsins og Lesbókinni frá árunum 2001 til 2008, sem ég skrifaði ásamt Javier Sánchez Merina. Ósk ritstjóra dagblaðsins þá var að örva umfjöllun um arkitektúr og um leið lestur Fasteignablaðsins. Ástæðan fyrir flutningi greinanna úr Fasteignablaðinu í Lesbókina síðar meir var sú að blaðið hafði fengið kvörtun frá fasteignasölum. Þeir sögðu greinarnar fæla frá því sem þeir hefðu upp á að bjóða.

Það má velta því fyrir sér í núverandi umræðu um nýbyggingar og skipulag hvort menn ættu ekki að líta í eigin barm og gera sjálfskoðun undir formerkjum kærleiks og skilnings, þekkingar. Lög og reglugerðir eru búnar til af fólki og ef vilji er fyrir hendi ætti að vera hægt að breyta þeim á grundvelli jafngildis – líkt og gerðist í sambýli dýranna í Hálsaskógi þegar ný lög voru lesin upp. Umhverfið skiptir gríðarlega miklu máli í þroska manneskjunnar. Hús eru alls staðar, bæði fallega og illa hönnuð. Við megum ekki gleyma að framhliðar húsanna er innviður borgarinnar á sama hátt og innirými húsanna endurspegla aðstæður, eiginleika og smekk fólksins sem þar býr.

Nágrannakærleikur í arkitektúr þýðir ekki hlutleysi þar sem fjölbreytni finnst aðeins í tilbrigðum andlitsfarða og klæðninga. Nágrannakærleikur í arkitektúr þýðir að heiðarleiki og virðing er borin fyrir staðháttum, bæði í náttúru og menningulegu samhengi. Við verðum að geta fundið fyrir eiginleikum sem leiða af sér vellíðan og lífsgæði. Að eiga heima hér í sambýli við náungann, náttúru og aðrar lífverur – ástað með sögu og framtíð.

Höfundur er listfræðingur með doktor í arkitektúr.