Ýta birtingar á niður­stöðum sam­ræmdra prófa undir stétta­skiptingu?

Nú er verið að hefja samræmd próf á ný í grunnskólum landsins. Mér finnst í sjálfu sér jákvætt að við reynum að meta stöðu nemenda og skólakerfisins. Kennarar, skólayfirvöld og stjórnvöld þurfa upplýsingar til að geta bætt starf sitt og stutt betur við börn sem þurfa meiri aðstoð.

En ég velti því fyrir mér hvort við séum að fara rétta leið þegar rætt er um að birta opinberlega niðurstöður einstakra skóla.

Á pappírnum kann það að virðast einfalt, skólar fá ákveðna niðurstöðu og samfélagið sér hvernig þeir standa sig. En raunveruleikinn er miklu flóknari. Börn byrja ekki öll skólagöngu sína á sama stað. Sum hafa sterkan stökkpall, önnur veikari.

Franski félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu fjallaði ítarlega um þetta í rannsóknum sínum á menntakerfum. Hann talaði um mismunandi tegundir auðs sem móta stöðu einstaklinga. Hann talaðir um félags-, menningar- og fjárhagsauð (Bourdieu, 1986). Þessar tegundir af auð dreifast ekki jafnt í samfélaginu og hafa þau bein áhrif á möguleika barna í skólakerfinu.

Menningarauður getur til dæmis birst í því hvernig tungumál er notað á heimilum, hvaða væntingar eru gerðar til náms eða hversu auðvelt foreldrum reynist að styðja við nám barna sinna. Félagsauður felst í tengslum og stuðningsneti ungmenna. Fjárhagsauður hefur áhrif á búsetu, aðgengi að tómstundum og ýmsum öðrum þáttum sem móta líf barna.

Þegar þessir þættir leggjast saman myndast mjög ólíkir stökkpallar.

Þetta er ekki gagnrýni á skóla eða kennara, þvert á móti. Kennarar vinna daglega mikilvægt starf við að jafna stöðu barna. En skólar starfa í samfélagslegu samhengi sem þeir stjórna ekki sjálfir.

Ef niðurstöður samræmdra prófa eru birtar opinberlega fyrir hvern skóla er hætta á að þær verði túlkaðar sem einfaldur gæðamælikvarði á ákveðna skóla í ákveðnum hverfum. Þá gæti skapast óformleg „stigatafla“ skóla þar sem sumir fá stimpil sem góðir en aðrir sem slakir.

Slík þróun getur haft afleiðingar sem ná langt út fyrir skólastofuna.

Fólk sem hefur efni á því gæti frekar kosið að flytja í hverfi þar sem skólar eru með hærri meðaltalsniðurstöður í samræmdu prófunum. Á sama tíma vitum við að fjölskyldur með minni fjárhagslega burði flytja oftar í ódýrara húsnæði. Þannig gætu prófaniðurstöður, sem eiga að vera verkfæri til umbóta, óvart orðið þáttur í því að auka félagslegan aðskilnað milli hverfa.

Þetta er í raun klassískt félagsfræðilegt mynstur.

Það þýðir ekki að við eigum ekki að safna gögnum eða greina stöðu skólakerfisins, þvert á móti. Slíkar upplýsingar eru nauðsynlegar, en spurningin er hvernig þær eru notaðar.

Það væri eðlilegt að menntayfirvöld hefðu ítarlegar upplýsingar um stöðu einstakra skóla, þannig væri hægt að greina hvar þörfin er mest og veita markvissan stuðning. Þá gæti menntamálaráðuneytið veitt fleiri úrræði, meiri ráðgjöf eða sértæk verkefni fyrir skóla sem starfa við krefjandi aðstæður.

Foreldrar eiga einnig rétt á upplýsingum um stöðu barna sinna og framvindu náms og er það gott að þau fái niðurstöður samræmdu prófanna.

En það er ekki endilega sjálfgefið að allt samfélagið þurfi að fá opinberar „einkunnir“ á einstaka skóla.

Markmið menntakerfisins ætti að vera að styrkja alla skóla og styðja við öll börn, ekki að búa til samkeppni milli skóla sem í raun starfa við mjög ólíkar félagslegar aðstæður.

Þegar við ræðum samræmd próf ættum við því kannski að spyrja okkur einnar einfaldar spurningar ,,viljum við nota þessi gögn til að skilja kerfið betur og styðja við þá sem þurfa mest á því að halda, eða viljum við nota þau til að bera skóla saman?”.

Munurinn þar á milli er ekki bara tæknilegur. Hann er samfélagslegur.

Höfundur er umsjónakennari í grunnskóla með félagsfræðimenntun.

Heimildir

Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. Í J. G. Richardson (ritstj.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education. Greenwood.