Hug­rekkið sem felst í því að óska eftir dánarað­stoð

Það er lífseig mýta í umræðunni um dánaraðstoð að hún sé „auðveld leið út“, merki um uppgjöf eða veikleika. Þeir sem hafa hlustað á fólk sem íhugar slíka ákvörðun vita að þessi mynd stenst ekki. Að óska eftir dánaraðstoð er sjaldnast einföld ákvörðun. Hún verður til í flóknum líkamlegum, félagslegum og tilvistarlegum aðstæðum. Hún krefst mikils hugrekkis.

Dýpri ígrundun en margir gera sér grein fyrir

Þeir sem óska eftir dánaraðstoð vilja yfirleitt ekki deyja í þeim skilningi að þeir hafni lífinu sjálfu. Lífsviljinn er oftar en ekki sterkur. Fólk hafnar aðstæðunum sem það upplifir sem óbærilegar: stjórnleysi, stöðugri þjáningu, missi sjálfræðis eða þeirri tilfinningu að lífið hafi misst fyrri tilgang.

Óskin um að hraða dauðanum birtist sjaldnast snemma. Hún kemur eftir langa baráttu. Eftir margvíslegar meðferðir, endurhæfingu, von og vonbrigði. Eftir að hafa reynt að aðlagast nýjum veruleika. Þegar ósk um dánaraðstoð er loks orðuð er hún ekki sprottin af fljótfærni heldur djúpri ígrundun.

Margir lýsa því að óskin komi og fari. Að hún sé ekki stöðug heldur innra samtal: „Get ég lifað svona?“ „Hvað ef ástandið versnar?“ „Hvað ef ég missi meira?“ Hún getur verið róleg og yfirveguð einn daginn og fjarlæg þann næsta. Þetta innra samtal er hluti af ígrunduninni. Það sýnir ekki óstöðugleika heldur að ákvörðun er tekin af ábyrgð.

Hugrekkið að horfast í augu við dauðann

Það að nefna dauðann upphátt krefst hugrekkis. Að segja við lækni, maka eða börn: „Ég vil fá aðstoð við að deyja“ er ekki léttvæg yfirlýsing. Hún getur kallað fram sorg, reiði og þögn. Sá sem orðar hana tekur félagslega og tilfinningalega áhættu. Þetta er ekki uppgjöf heldur ákvörðun um að standa með sjálfum sér, jafnvel þótt hún geti verið öðrum erfið.

Í menningu sem dýrkar þrautseigju og baráttu er litið á það sem dyggð að halda áfram hvað sem það kostar. En þegar baráttan sjálf verður aðalorsök þjáningar getur það verið eitt erfiðasta og hugrakkasta skrefið að viðurkenna að mörkum sé náð.

Goðsögnin um „auðveldu leiðina“

Ferlið í kringum dánaraðstoð, þar sem hún er leyfð, er langt frá því að vera einfalt. Það felur í sér ítarlegt mat, samtöl við fleiri en einn heilbrigðisstarfsmann, biðtíma og staðfestingu á að ákvörðunin sé sjálfviljug og vel ígrunduð. Fólk þarf að endurtaka ósk sína. Verja hana. Sýna fram á að það skilji afleiðingarnar. Þetta er ekki skyndiákvörðun heldur ferli sem krefst staðfestu.

Virðing, sjálfræði og reisn

Umræðan um dánaraðstoð snýst ekki um að velja dauðann fram yfir lífið. Hún snýst um mörk, sjálfræði og hvað gerir lífið bærilegt fyrir hvern og einn. Fyrir suma felst reisn í því að halda áfram til síðasta andardráttar. Fyrir aðra felst hún í því að setja mörk þegar aðstæður eru orðnar óbærilegar.

Kannski er kominn tími til að hætta að gera lítið úr því hugrekki sem felst í beiðni um dánaraðstoð og spyrja þess í stað hvort við séum tilbúin að hlusta. Erum við tilbúin að viðurkenna að hugrekki getur falist í því að setja mörk, jafnvel þegar þau valda okkur sjálfum og öðrum óþægindum?

Höfundur er formaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.