Hvað breyttist þann 5. febrúar 2026?

„Hugsaðu aftur til febrúar 2020,“ skrifar frumkvöðullinn og fjárfestirinn Matt Shumer í nýlegri grein sem vakið hefur gríðarlega athygli, en hann líkir ástandinu nú við vikurnar áður en Covid-19 faraldurinn skall á: Við erum núna í logninu á undan stormi sem er sterkari og afdrifaríkari en nokkur heimsfaraldur. Þegar rýnt er í tækniþróun síðustu daga, hagsmuni þeirra sem völdin hafa og sálfræði óttans, blasir við mynd sem sýnir að í farvatninu kunna að vera langtum umfangsmeiri breytingar en hreyfingar á hlutabréfamörkuðum gefa til kynna. Mun gervigreind frelsa okkur spyr Shumer, eða mun ofurhröð framrás tækninnar endurhanna samfélagið; er það að breytast í stafrænt lénsskipulag?

Hvers vegna er forritun lykillinn?

Þann 5. febrúar 2026 urðu þáttaskil, segir Shumer. OpenAI og Anthropic gáfu út módelin GPT-5.3 Codex og Opus 4.6. Fyrir leikmanninn hljómar áherslan á forritunargetu kannski sem tæknilegt smáatriði, en Shumer bendir á stefnumörkunina sem að baki liggur.

Ástæðan fyrir því að fyrirtækin hafa sett alla orku sína í að hámarka forritunargetu líkananna er einföld, en rökin að baki eru sterk og afleiðingarnar afdrifaríkar, segir Shumer: Ef gervigreind getur forritað jafn vel og færustu forritarar þá getur hún farið að forrita sig sjálf. Með því að hámarka þessa einu hæfni geta líkönin því tekið að fínstilla sig sjálf, nánast alfarið án mannlegrar íhlutunar. Þannig verða til kerfi sem geta greint eigin takmarkanir sjálfkrafa, skrifað kóða til að lagfæra þær og keyrt þúsundir tilrauna á dag til að stórefla getu sína á örfáum vikum. Og þá er ekki aðeins átt við getuna til að skrifa hugbúnað, heldur getu á öllum öðrum sviðum.

Shumer lýsir þessu sem „veldisvaxandi vítahring“. Þegar vélin tekur við lyklunum að eigin þróun verður framþróunin svo hröð að mannlegur skilningur og hefðbundin löggjöf eiga ekki möguleika á að fylgja henni eftir.

Covid var ekki bara veira

Shumer notar febrúar 2020 sem viðvörun um hve hratt heimurinn getur breyst. En við verðum líka að horfa á þá hlið sem oft gleymist í tækniumræðunni. Árið 2020 var það ekki veiran sjálf sem lokaði samfélögum; það var óttinn við hana og pólitískar ákvarðanir drifnar af þessum ótta.

Ein stærsta afleiðing Covid-aðgerðanna var gríðarleg samþjöppun auðs. Á meðan litlum fyrirtækjum var leyft að blæða út í nafni meintra almannaheilla blómstruðu tæknirisar og stórfyrirtæki sem aldrei fyrr. Fjármagnsöflin gerðu sér líklega grein fyrir því strax að ríkasti minnihluti jarðar myndi hagnast á ástandinu á meðan millistéttin tapaði efnahagslegu sjálfstæði sínu. Leiða má að því líkum að annars hefðu aðgerðirnar aldrei komist á það stig sem þær gerðu.

Gervigreindin hefur fordæmalaus bein áhrif, en þegar við áttum okkur á þeim gæti það auk þess magnað upp ótta sem aftur gæti vel leitt til örvæntingarfullra aðgerða, rétt eins og þegar veiran tók að breiðast út 2020. Þessar aðgerðir kynnu svo að auka enn á ójafnvægið.

Einokun í nafni öryggis eða stafrænt stjórnleysi?

Ef við bregðumst við þessum „stafræna faraldri“ með nýjum lokunum og hömlum, hverjir hagnast á því, og hverjir tapa? Með því að kalla eftir flóknu og dýru regluverki kunna fyrirtæki eins og Microsoft, OpenAI og Google í raun að vera að reisa kastalasíki í kringum einokun sína. Aðeins risarnir hafa fjármagn og tæknilegt bolmagn til að uppfylla íþyngjandi kröfur ríkisvaldsins, ásamt nægum efnahagslegum styrk til að hafa áhrif á kröfurnar. Þetta getur útilokað smærri keppinauta og opinn hugbúnað frá því að bjóða upp á frjálsa gervigreind sem almenningur getur stýrt sjálfur. En um leið vilja sum risafyrirtækin lítið eða ekkert regluverk, eins og sjá má á slag Elon Musk við Evrópusambandið.

Hvernig sem regluverkinu verður háttað, eða ekki háttað, verður niðurstaðan fyrir okkur hin líklega sú sama: Auðurinn færist á færri hendur. Gervigreindin dregur stórlega úr vinnuaflsþörf og flytur arðinn beint til eigenda reiknigetunnar. Millistéttin, sem lifir á vitsmunalegri vinnu, stendur frammi fyrir því að hafa sífellt minna efnahagslegt vægi. Og þar sem efnahagslegt mikilvægi er forsenda valds gæti samfélagið umturnast hraðar en okkur órar fyrir.

Rödd viskunnar

Í miðju þessu fárviðri tækninnar berst hljóðlátari viðvörun. Mrinank Sharma, einn af lykilmönnum Anthropic, tilkynnti uppsögn sína þann 9. febrúar. Bréf hans er merkilegur vitnisburður um það siðferðilega rof sem hann telur vera að eiga sér stað.

Sharma hefur varið síðustu tveimur árum í að þróa varnir gegn því að gervigreind sé notuð í háskalegum tilgangi, en segir nú upp störfum vegna þess að hann telur tæknina komna á hættulegt stig. „Við virðumst vera að nálgast þröskuld þar sem viska okkar verður að vaxa í takt við getu okkar,“ skrifar Sharma.

Hann lýsir áhyggjum af því hvernig gervigreindaraðstoðarmenn gætu gert okkur „minna mannleg“ eða afbakað mennsku okkar. Hann telur að pólitísku og fjárhagslegu öflin séu búin að leggja undir sig tæknina; hún sé ekki lengur tæki til frelsunar, heldur leiði af sér nýja tegund af hlekkjum.

Umbylting á vinnumarkaði handan við hornið

Dario Amodei, forstjóri Anthropic, hefur spáð því að gervigreind muni útrýma 50% af byrjendastörfum í skrifstofugeiranum innan fárra ára. Shumer rekur dæmi sem sýna að þetta er ekki framtíðarspá, heldur þegar tekið að gerast. En dæmin sem hann rekur snúa ekki aðeins að byrjendastörfum heldur að hans eigin störfum sem frumkvöðull í hugbúnaðargeiranum. Með nýjustu útgáfum af gervigreind sé hans í raun ekki þörf lengur:

„Leyfið mér að nefna dæmi svo þið áttið ykkur á því hvernig þetta lítur út í reynd. Ég segi við gervigreindina: „Smíðaðu fyrir mig þetta smáforrit. Hér er það sem það á að gera og hérna er nokkurn veginn hvernig það á að líta út. Finndu út flæðið gagnvart notandanum, hönnunina og allt hitt.“ Og hún gerir það. Hún skrifar tugþúsundir kóðalína.

En svo kemur að því sem hefði verið óhugsandi fyrir ári síðan: Gervigreindin opnar forritið sjálf. Hún smellir á hnappana. Hún prófar virknina. Hún notar forritið eins og manneskja myndi gera. Ef henni líkar ekki hvernig eitthvað lítur út eða hvernig það virkar á notandann, þá fer hún til baka og breytir því, upp á eigin spýtur. Hún vinnur í lotum, alveg eins og forritari myndi gera, lagar og fínpússar þar til hún er ánægð. Það er ekki fyrr en hún hefur ákveðið að forritið uppfylli hennar eigin kröfur að hún kemur aftur til mín og segir: „Þetta er tilbúið fyrir þig til að prófa.“ Og þegar ég prófa það er það yfirleitt fullkomið.“

Er veruleikinn hættur að skipta máli?

Shumer segist nú í fyrsta sinn verða var við dómgreind og smekk hjá gervigreindinni, og eins og hann segir, skiptir í raun ekki máli hvort dómgreindin eða smekkurinn eru raunveruleg, það sem skiptir máli er að okkur finnst það. Hér endurspeglast vangaveltur Mustafa Suleyman frá því á síðasta ári; ef við tökum að trúa því að gervigreind hafi sjálfsvitund skiptir í rauninni ekki máli hvort hún hefur hana, því sjálfsvitund getum við aldrei sannreynt beint. Og hér má raunar einnig vísa í innganginn að frægri grein gervigreindarfrumkvöðulsins Alans Turing frá 1950 þar sem hann lagði grunninn að Turing-prófinu svokallaða: Við þurfum ekki og eigum ekki að tala um hugsun, segir Turing, við þurfum bara að skoða hvort tölvan virðist hugsa.

Við gætum misst tökin á eigin sköpunarverki

Hafi Shumer rétt fyrir sér er grundvallarumbreyting handan við hornið og hún getur orðið langtum afdrifaríkari en hingað til hefur verið talið. Með þeirri nýju getu til hugbúnaðargerðar sem hann lýsir getur gervigreind nefnilega tekið að þróa sjálfa sig, ekki aðeins til að leysa hugbúnaðarverkefni heldur alla huglæga vinnu, hvort sem hún er á sviði tækni, verkfræði, lögfræði, viðskiptafræði eða á öðrum sviðum. Þetta gerir hún á ógnarhraða. Og þá er óumflýjanlegt að eigendur vélanna hrifsi til sín allan þann virðisauka sem áður rann til launafólks. Við gætum endað í samfélagi þar sem við skiptum ekki lengur máli sem vinnuafl, efnahagslegt vægi okkar hverfur og vald okkar um leið. Með sívaxandi notkun gervigreindar til að leysa flest okkar verkefni getum við svo glatað eigin hæfni hratt, því taugatengingarnar sem grundvalla hana og þróa veikjast. Svo verður tæknin notuð til að fylgjast með okkur og stjórna; við greinum ekki lengur á milli eigin ákvarðana og ákvarðana sem teknar eru fyrir okkur. En efnahagslegu tækifærin verða einokuð af fámennri elítu. Við gætum verið að missa tökin á okkar eigin sköpunarverki.

Hvernig getum við brugðist við?

Við getum ekki sett framtíðina í sóttkví, en við höfum ýmsar leiðir til að bregðast við. Shumer ráðleggur okkur að nota klukkustund á dag í að skilja þessa tækni. Þekking sé eina vörnin gegn því að glata sjálfstæðinu. Og hann hvetur fólk til að vera tilbúið til að aðlagast og endurskilgreina sjálft sig, aftur og aftur.

Hvað sem líður getu gervigreindar til að vinna verkefni frá upphafi til enda býr hún samt ekki yfir raunverulegri rökhugsun eða ímyndunarafli, því tæknin er enn takmörkuð við hæfileikann til að spá fyrir um næsta orð í setningu á grunni líkinda. Þarna höfum við forskot; maðurinn er dýrið sem getur hugsað röklega, sagði Aristóteles; við höfum þennan hæfileika en við verðum að þroska hann og nota hann á miklu markvissari hátt en hingað til.

Við þurfum líka að fara að hugsa, og hugsa hratt um samfélagsgerðina og grundvöll hennar. Ef efnahagslegur veruleiki og efnahagslegt vægi hópa innan samfélagsins gjörbreytist er alveg mögulegt að grundvöllur lýðræðissamfélags með blönduðu hagkerfi, sem við tökum sem sjálfsögðum hlut, bresti.

Mrinank Sharma lýkur bréfi sínu með ljóði William Stafford, The Way It Is. Þar er talað um þráðinn sem maður fylgir á meðan allt í kringum mann breytist. Sá þráður er mennska okkar, sjálfstæði og gagnrýnin hugsun. Í bréfinu segist Sharma nú ætla að einbeita sér að skáldskap og því að efla með sér hæfileikann til að tala af hugrekki.

Höfundur er hagfræðingur og sérfræðingur í hagnýtingu gervigreindar.