Veikt flutnings­kerfi er sóun á náttúru­auð­lindum

Flutnings- og dreifikerfi raforku eru meðal allra mikilvægustu innviða nútímasamfélags. Takmörkuð flutningsgeta hefur bein áhrif á heimili og fyrirtæki um allt land, leiðir til hærri raforkukostnaðar, tapaðra útflutningstekna og verri nýtingar á þeirri orku sem þegar er framleidd.

Afleiðingarnar koma oft harðast niður á dreifðari byggðum landsins, þar sem raforkukerfið er viðkvæmara og tengingar veikari. Þar hefur skortur á flutningsgetu áhrif á atvinnuuppbyggingu, rekstrarkostnað fyrirtækja og lífskjör almennings.

En styrking flutningskerfisins er ekki aðeins efnahagslegt og byggðapólitískt verkefni. Hún er líka umhverfismál. Virkjanir valda alltaf umhverfisraski og eru sjaldan óumdeildar. Þess vegna skiptir öllu máli að nýta orkuna frá þeim virkjunum sem þegar hafa verið byggðar eins vel og kostur er. Veikt flutningskerfi er í raun sóun á náttúruauðlindum og því umhverfisraski sem þegar hefur átt sér stað. Með styrkingu flutningskerfisins nýtum við núverandi orkukerfi betur og drögum úr þörfinni fyrir nýjar virkjanir.

Eignarréttinum verður ekki raskað

Nýlega kynnti ég áform í Samráðsgátt um breytingar á raforkulögum sem miða að því að flýta og liðka fyrir framkvæmdum vegna flutnings- og dreifiinnviða raforku. Tillagan felur í sér að sú ófrávíkjanlega krafa verði felld brott að samkomulag hafi náðst eða eignarnám farið fram áður en framkvæmdir geta hafist. Þess í stað verði heimilt að hefja framkvæmdir samhliða samningaviðræðum eða eignarnámsferli, að uppfylltum skýrum skilyrðum og gegn tryggingu.

Í núverandi regluumhverfi geta deilur um bótafjárhæðir tafið uppbyggingu flutningskerfisins um mörg ár, jafnvel þegar ekki er ágreiningur um nauðsyn framkvæmdarinnar sjálfrar. Slíkar tafir geta haft verulegan kostnað í för með sér og skapað óvissu um mikilvæga innviði samfélagsins.

Eignarrétturinn er friðhelgur og nýtur verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Engin áform eru uppi um að hrófla við honum. Skilyrðin um almenningsþörf og fullar bætur haldast óbreytt. Landeigendur munu áfram eiga rétt á fullum bótum fyrir land eða réttindi sem tekin eru eignarnámi, þar með talið bætur fyrir sannanlegt tjón og óbein áhrif, svo sem sjónræn áhrif á fasteignir.

Meðalhófsregla stjórnsýsluréttarins og rannsóknarskylda stjórnvalda halda gildi sínu. Stjórnvöld munu áfram þurfa að sýna fram á almenningsþörf, að framkvæmd sé nauðsynleg og að vægari úrræði hafi verið skoðuð. Þá verður auðvitað rétturinn til að leita úrlausnar dómstóla óskertur.

Í samræmi við heimildir í fjarskiptalögum og réttarþróun í nágrannalöndum

Það sem er verið að leggja til að breyta er fyrst og fremst tímasetning framkvæmdarinnar, ekki rétturinn til bóta. Tillagan byggir á meginreglum laga um framkvæmd eignarnáms, þar sem heimilt er að taka land til umráða gegn tryggingu meðan bótamál eru til meðferðar. Með því að skýra þessa heimild sérstaklega í raforkulögum er markmiðið að eyða óvissu og samræma reglur um mikilvæga innviði samfélagsins.

Sambærileg framkvæmd hefur þegar verið lögfest í fjarskiptalögum hér á landi. Í nágrannalöndum okkar gilda einnig svipaðar reglur, meðal annars í Svíþjóð og Danmörku, og hefur réttarþróun í Evrópu verið í þessa átt. Markmiðið er ekki að veikja rétt einstaklinga heldur að tryggja að ágreiningur um bótafjárhæðir stöðvi ekki uppbyggingu innviða sem eru nauðsynlegir fyrir raforkuöryggi landsmanna.

Sterkari flutnings- og dreifiinnviðir eru forsenda þess að við getum tryggt jafnt aðgengi að raforku um allt land og nýtt betur orkuna frá þeim virkjunum sem þegar hafa verið byggðar. Með því bætum við lífsgæði, styrkjum innviði samfélagsins og nýtum náttúruauðlindir landsins með ábyrgari hætti.

Höfundur er umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.