Barnamenningarhús – menning, sköpun, tengsl og geðheilbrigðisforvarnir frá upp­hafi

Hvernig byggjum við borg sem raunverulega setur fólk í forgrunn? Fyrir mér liggur svarið í því hvernig við mætum börnum og fjölskyldum þeirra. Ekki aðeins með þjónustu, heldur með rými sem styrkir tengsl, samveru og öryggi – grunnstoðir vellíðanar og geðheilbrigðis. Þess vegna vil ég að komið verði á fót barnamenningarhúsi í Reykjavík, sem verði lifandi miðstöð menningar, sköpunar, samfélagslegrar þátttöku og geðheilbrigðisforvarna.

Barnamenningarhús eru ekki hefðbundin söfn eða stofnanir. Þau eru opin, aðgengileg og inngildandi rými þar sem börn eru virkir þátttakendur – ekki aðeins áhorfendur. Á Norðurlöndunum hafa slík hús, oft nefnd Barnkulturhus eða Kulturhus för barn, fest sig í sessi sem lykilinnviðir í barnvænum borgum. Þar er lögð áhersla á rétt barna til menningar, leikjar og sköpunar, í samræmi við Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna.

En gildi barnamenningarhúsa felst ekki aðeins í listum og menningu. Þau eru líka vettvangur fyrir tengslamyndun – milli barna, foreldra og samfélags. Rannsóknir sýna að sterk og jákvæð tengsl barna við foreldra og aðra umönnunaraðila eru ein helsta vernd gegn kvíða, vanlíðan og félagslegri einangrun. Þegar börn fá að skapa, leika og taka þátt með fjölskyldu sinni, í öruggu og styðjandi umhverfi, styrkist sjálfsmynd þeirra, tilfinningalæsi og félagsfærni. Slík rými eru því öflugt geðheilbrigðisforvarnarúrræði.

Barnamenningarhús veita börnum raunverulegt rými til sköpunar. Þar er ekki aðeins boðið upp á skipulagða dagskrá, heldur einnig frjálsan leik og opnar smiðjur þar sem foreldrar, systkini og aðrir aðstandendur geta verið þátttakendur. Starfsemin er ýmist gjaldfrjáls eða verðlögð með það að markmiði að tryggja jöfn tækifæri til þátttöku. Lögð er rík áhersla á algilda hönnun, fjölbreytni og inngildingu, og unnið þvert á listgreinar á borð við tónlist, leiklist, myndlist, dans og sagnalist. Þar mætast börn á ólíkum aldri og með ólíkan bakgrunn – og mynda tengsl sem styrkja samfélagið í heild.

Barnamenningarhús í Reykjavík gæti orðið fjölnota menningar- og samfélagsrými í hjarta borgarinnar. Þar mætti byggja upp samstarf við stofnanir á borð við Borgarleikhúsið, Sinfóníuhljómsveit Íslands og fleiri aðila. Sérstaklega mikilvægt væri að þar væri opið fjölskyldurými á ákveðnum tímum dags, til dæmis með starfsemi opins leikskóla. Í slíku rými gætu foreldrar og börn komið saman án mikilla kvaða, byggt upp tengslanet, dregið úr einangrun og fengið stuðning í foreldrahlutverkinu.

Slíkt rými skiptir miklu máli fyrir foreldra í fæðingarorlofi, fjölskyldur með ungbörn, börn með ólíkar þarfir og fjölbreyttar fjölskyldugerðir. Fyrir börn með annan tungumála- eða menningarbakgrunn getur barnamenningarhús orðið menningarbrú inn í samfélagið – rými þar sem þau tilheyra, þar sem foreldrar þeirra hitta aðra foreldra og þar sem félagsleg tengsl styrkjast. Þetta er forvörn í sinni skýrustu mynd.

Barnamenningarhús er því bæði menningarverkefni og mannréttinda- og velferðarverkefni. Í 31. grein Barnasáttmálans er kveðið á um rétt barna til leiks, tómstunda og þátttöku í menningar- og listalífi, og í 12. grein um rétt þeirra til að tjá skoðanir sínar og hafa áhrif á eigið umhverfi. Með barnamenningarhúsi er þessum réttindum ekki aðeins lýst heldur eru þau virkjuð í reynd.

Mig hefur lengi dreymt um að barnamenningarhús verði að veruleika í Reykjavík. Ég hef oft horft til húsa eins og Iðnó sem mögulegs heimilis slíkrar starfsemi og sé þar tækifæri til að skapa hlýtt, opið og lifandi rými fyrir börn og fjölskyldur. Að koma á fót barnamenningarhúsi væri skýr yfirlýsing um framtíðarsýn borgarinnar: að börn skipta máli, að tengsl skipta máli og að geðheilbrigði er byggt upp með samfélagi.

Höfundur er formaður borgarstjórnarflokks Samfylkingarinnar