Hag­vöxtur, en fyrir hvern? — Svar við vaxandi hagsældar­tali án efna­hags­legrar sjálf­bærni

Í síðustu viku las ég grein á Vísi um „mjúka lendingu og aukinn hagvöxt í Bandaríkjunum" og fannst hún kalla á að við spyrjum spurninga sem ekki ættu að gleymast í jákvæðum frásögnum um góðæri. Þessi umfjöllun er ekki hugsuð sem mótsvar, heldur sem framhald og dýpkun á umræðunni sem greinin hóf en þar var sýnt fram á að hagvöxturinn sem spáð er í Bandaríkjunum byggist að mestu á tækniþróun innan afmarkaðs geira (gervigreind), en ekki kerfislegri umbreytingu eða auknum jöfnuði. Fyrir mig bendir þetta til vaxtar sem er knúinn áfram af einangruðum innviðum og aðgengi að auðlindum frekar en heildrænni endurnýjun efnahags- og samfélagskerfa.

Þótt lækkandi verðbólga og aukin landsframleiðsla séu teknar sem merki um bata, má spyrja: Hver nýtur þessa bata – og hver stendur enn fyrir utan? -- er ekki kominn tími til að tala um efnahagslega þróun og árangur í samræmi við heilsteyptari skilgreiningu á árangri?

Hagvöxtur er ekki sjálfkrafa jákvæður. Hann er einfaldlega mælikvarði á heildarframleiðslu – ekki dreifingu, réttlæti eða sjálfbærni efnahagskerfisins. Í þessu samhengi myndi skilgreiningin á árangri falla í klassíska gildru: hún lítur á hagvöxt sem markmið í sjálfu sér, án þess að spyrja hvort sá vöxtur sé byggður á sjálfbærum grunni – eða hvort hann dýpki það misrétti sem er þegar til staðar í samfélaginu.

Hagvöxtur án jöfnuðar er falskur vöxtur

Í mörgum efnahagskerfum hefur aukinn hagvöxtur síðustu ára að miklu leyti hagnast efstu tekjuhópum og fjármálakerfinu. Meðaltekjur hafa staðið í stað og stór hluti almennings hefur ekki notið góðs af þeim tölum sem svo oft eru kynntar sem „einkenni bata“. Útkoman í Bandaríkjunum hefur sýnt fram á sífellt minnkandi millistétt og um helmingur Bandaríkjamanna lifir við eða undir lifikostnaði sem kemur seinna fram í efnahagnum undir sífellt hækkandi samfélagslegum kostnaði.

Þetta samsvarar því sem má skilgreina sem útdráttarkerfi (extractive system): þar sem auðlindir og afrakstur vinnu eru dregin út úr samfélögum (íbúar og fyrirtæki) án þess að ávinningurinn sé endurvirkjaður eða deilt til baka.

Mjúk lending fyrir fjármagn – en harðari lending fyrir fólk?

Í greininni er talað um „mjúka lendingu“ í hagkerfinu. En fyrir hvern verður lendingin mjúk? Ef hún felur í sér áframhaldandi niðurskurð í almannaþjónustu, húsnæðisskort eða skert réttindi verkafólks -- eða sveitafélaga -- eða samkeppnishæfni ákveðinna iðnaða – þá er hún ekki mjúk fyrir alla og gríðarleg skuld mun safnast í kjölfarið sem venjulega er ekki tekin með þegar árangur hagkerfa er metinn. Í hringrásarhagkerfinu eru ytri afleiðingar aðgerða teknar með í reikninginn og þar með talið uppsöfnun þessarar skuldar.

Þegar ríkishlutverk minnkar og einkaneysla eykst, án þess að enduruppbygging samfélagslegra kerfa fylgi með, erum við ekki að sjá vöxt – heldur vöxt klofnings og viðkvæmni kerfa.

Hvað vantar í myndina?

Í greininni er ekki minnst á:

• Aukinn ójöfnuð í dreifingu tekna og eigna
• Áhrif vaxtarins á náttúru og vistkerfi
• Hvort vöxturinn byggist á neyslu, skuldsetningu eða tímabundnum bólum

Kerfisgreining sem byggist á lögmálum hringrásarhagkerfisins krefst þess að við metum allar stefnur og kerfisbreytingar út frá þremur lykilspurningum:

1. Er vöxturinn byggður á sjálfbærum efnahagslegum gildum– eða á útdrætti?
2. Skilar hann net-jákvæðum áhrifum til samfélags og vistkerfa -- og samkeppnishæfni allra iðnaða?
3. Lokar hann skaðlegum kerfislykkjum – eða dýpkar þær?

Í tilfelli Bandaríkjanna eru flestar hagtölur nú um stundir til marks um óhindraðan neysluvöxt, ekki djúpa umbót eða hringrás.

Framfarir þurfa kerfislægan grunn

Gamaldags skilningur á hagvexti endurspeglar ekki lengur þær áskoranir sem samfélög og vistkerfi standa frammi fyrir. Er þá ekki kominn tími til að hvetja til nýrrar nálgunar á hagvöxt: þar sem vöxtur er aðeins metinn jákvæður ef hann skapar kerfislegan jöfnuð og eignasköpun – þ.e. ef hann umbreytir sögulegum skuldum í eignir, jafnar aðgengi að grundvallarinnviðum, og eykur getu samfélaga til að viðhalda eigin lífsskilyrðum yfir tíma. Þetta þýðir að við þurfum að færa okkur frá flatri landsframleiðslu / GDP-þráhyggju yfir í margþætta velferðarmælikvarða sem endurspegla raunverulegan bata – fyrir fleiri en fáa. Velsældarhagkerfismódelið á Íslandi er góð byrjun í þessari þróun. Því meira sem efnahagskerfið færist í þessa átt minnkar þörfin fyrir vöxt, viðskiptalandslagið verður fyrirsjáanlegra, samkeppnishæfni fyrirtækja verður sterkari og lífsgæði aukast fyrir alla. En við þurfum líka að kunna að ræða og tilkynna árangur og hvað árangur og hagsæld þýðir í raun fyrir alla hagaðila.

Af hverju er þetta mikilvægt núna?

Yorth Group hefur unnið með og mælt efnahagslega stöðu borga, sveitahéraða, fyrirtækja og samfélaga í Bandaríkjunum og Evrópu og getur með sanni fullyrt að fyrrverandi og núverandi efnahagsstefna Bandaríkjanna sem og annara landa getur skilað sér í efnahagslegu ójafnvægi sem við höfum t.d. nýlega metið í Bandaríkjunum á yfir 2 billjónir dollara árlega. Þetta er upphæðin sem hagkerfið er að missa af vegna gamaldags skilgreiningar á árangri sem t.d. skilar sér í fjárfestingum sem viðhalda úreltu kerfi sem nær ekki lengur að þjóna fyrirtæki, iðnaði og lífsgæði íbúa á nýrri öld. Græn orka, gagnaver og margt annað getur hæglega fallið í þessa gildru ef ekki er rétt að staðið. Beinar og óbeinar afleiðingar þessarar efnahagsþróunar koma oft fram í töpuðum skatttekjum ásamt samfélags- og umhverfislegum kostnaði sem kemur misjafnt niður á stjórnsýslunni, fyrirtækjum og íbúum svo ekki sé minnst á erfiðleikana við að uppfylla einstök markmið eins og kolefnishlutleysi. Hver kannast svo ekki við að þörf fyrir samfélagslega þjónustu fær aldrei næga fjármögnun? Sárið stækkar ár frá ári á meðan fjármagn þverr. Þetta er einn eiginleiki "útdráttar efnahagskerfis" sem er bara hagrænt kerfi sem grefur undan sjálfu sér. Þó svo að Íslendingar búi við velferðarhagkerfi sem á að grípa inn í áður en hlutirnir verða svo slæmir erum við að upplifa marga eiginleika útdráttarhagkerfis og ef ekki er gripið rétt inn í er hætta á að neikvæðar afleiðingar stigvaxi og kostnaðurinn haldi áfram að aukast ár frá ári um ókomna framtíð.

Lokaorð: Hagvöxtur í sjálfu sér segir okkur lítið – nema við spyrjum hver nýtur hans og hver greiðir fyrir hann. Mælikvarði á árangur þarf að taka tillit til jafnréttis, náttúru, heilsu og þátttöku. Annars erum við að mæla magn en ekki gæði.

Fyrir hönd Yorth Group

Björgvin Sævarsson, framkvæmdastjóri