Af hverju opin­bert heil­brigðis­kerfi?

Hvers vegna höfum við, líkt og frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, valið að reka ríkisrekið heilbrigðiskerfi sem á að ná til allra? Svarið liggur ekki í flóknum hagfræðilegum reiknilíkönum, heldur í djúpstæðri samfélagslegri sannfæringu um jafnrétti, frelsi og yfirgnæfandi mikilvægi félagslegs trausts.

Heilsa sem forsenda raunverulegs frelsis

Oft er talað um frelsi sem réttinn til að velja og kaupa án afskipta ríkisins. En norræna heilbrigðiskerfið hvílir á annarri og djúpstæðari tegund frelsis: Frelsinu frá ótta og frelsinu til tækifæra. Grundvallarhugmyndin er sú að enginn eigi að þurfa að óttast fjárhagslegt hrun samhliða alvarlegum veikindum.

Með því að tryggja öllum aðgang að sömu þjónustu, óháð efnahag, jöfnum við tækifæri einstaklinga samfélaginu og einstaklingnum til heilla. Markmiðið er að öll börn fái sem jöfnust tækifæri til náms óháð hugsanlegum veikindum og að veikindi leiði ekki til fjárhagslegra hörmunga á fullorðinsárum. Í þessu felst raunverulegt frelsi; frelsið til að eltast við drauma sína, mennta sig og starfa, vitandi að samfélagið myndar öryggisnet sem bregst ekki þrátt fyrir veikindi. Heilbrigðiskerfi er þannig ekki bara útgjaldaliður, heldur fjárfesting í mannauði og félagslegum stöðugleika.

Algildisstefnan: Sama biðstofa fyrir alla

Eitt dýrmætasta hugtak norræna módelsins er algildisstefnan (e. universalism). Hún felur í sér að rétturinn til heilbrigðisþjónustu sé almennur og byggi á borgaralegum réttindum og mannréttindum, en ekki á vinnuframlagi eða greiðslu iðgjalda. Þetta er siðferðileg yfirlýsing gegn stéttaskiptingu.

Hugmyndafræðin hafnar því að til séu „fátæktarkerfi“ fyrir þá tekjulágu og „gæðakerfi“ fyrir þá efnuðu. Reynslan frá öðrum löndum sýnir að ef þeir sem hafa mest völd og peninga yfirgefa opinbera kerfið og kaupa sér leið fram fyrir í einkakerfum, þá rýrnar pólitískur vilji til að viðhalda gæðum hins opinbera. Þegar þeir sem hafa hæstu raddirnar nota sama kerfi og aðrir, tryggja þeir að kerfið njóti áframhaldandi stuðnings og metnaðar, að kerfið virki fyrir okkur öll.

Traust sem dýrmætasta auðlindin

Norræn samfélög einkennast af meira félagslegu trausti en flest önnur samfélög í heiminum. Þetta traust er forsenda þess að við sættum okkur við hátt skatthlutfall og mikla samneyslu. Við treystum því að ríkið fari vel með fjármuni okkar og við treystum því að náunginn fái þá hjálp sem hann þarf.

Heilbrigðiskerfið er ein mikilvægasta birtingarmynd þessa trausts. Við greiðum í sameiginlega sjóði þegar við erum heilbrigð, vitandi að við erum að styðja þá sem eru sjúkir í dag. Við gerum það í fullvissu um að þegar röðin kemur að okkur, mun samfélagið sýna okkur sömu samstöðu. Ef við byrjum að grafa undan þessu með því að hleypa þeim sem geta borgað fram fyrir röðina, rofnar þessi dýrmæti samfélagssáttmáli. Um leið og fólk hættir að treysta því að kerfið sé réttlátt, hættir það að vilja fjármagna það.

Samhjálp fremur en viðskipti

Við verðum að þora að segja það upphátt: Heilsa er ekki markaðsvara. Á frjálsum markaði ræður kaupmáttur, en í heilbrigðiskerfinu á þörfin að ráða för. Siðferðilegur grundvöllur okkar byggir á því að það sé óviðeigandi að hagnast á neyð eða veikindum samferðafólks okkar.

Áhættunni er dreift á alla þjóðina í stað þess að hver og einn kaupi tryggingu sem miðast við hans eigin sjúkrasögu eða aldur.

Þótt gagnrýnendur telji ríkisrekstur stundum svifaseinan, sýnir tölfræðin að norræna módelið er hagkvæmt og árangur þess góður.

Íslenska sérstaðan og áskoranir framtíðarinnar

Á Íslandi hefur þessi norræna hugmyndafræði jafnaðar á stundum mætt ákveðinni mótspyrnu frá sterkri einstaklingshyggju. Við glímum við þá þversögn að vilja frelsi til að velja okkur þjónustu, en krefjumst þess um leið að ríkið beri allan kostnað.

Deilan um einkarekstur á Íslandi snýst í raun ekki um rekstrarformið sjálft, heldur hvort einkarekstur ákveðinna hluta kerfisins grafi undan algildisstefnunni og traustinu. Getum við nýtt einkaframtakið til að stytta biðlista án þess að búa til tvöfalt kerfi? Það er stóra spurningin sem við verðum að svara á forsendum gildanna okkar fremur en á grundvelli viðskipta og hagkvæmni eingöngu.

Á næstu árum þegar kostnaður vegna heilbrigðiskerfisins mun aukast vegna öldrunar þjóðarinnar og sífellt dýrari tækja og lyfja verðum við að hafa grundvallargildi kerfisins ofarlega í huga við forgangsröðun og ákvarðanir. Við verðum að standa vörð um að kerfið þjóni öllum jafnt og að ekki verði til tvöfalt heilbrigðiskerfi. Ef við glötum jöfnuðinum og traustinu, glötum við því sem gerir okkur að einni farsælustu þjóð heims. Verjum því grundvöllinn: Heilbrigðiskerfi sem byggir á þörf en ekki auði, og samfélag þar sem heilsa er sameiginleg fjárfesting en ekki markaðsvara.

Höfundur er læknir og aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra.