Heil­brigðis­kerfi Ís­lands - lands­byggðin, lýðheilsa og lækningar

Heilbrigðiskerfi Íslands stendur á tímamótum. Þrátt fyrir frábært fagfólk, mikla sérþekkingu og sterka hefð fyrir jöfnu aðgengi er víða komið að þolmörkum. Á landsbyggðinni verður álagið enn sýnilegri og afleiðingarnar alvarlegri. Þar hvílir oft mikil ábyrgð á fáum herðum, fjarlægðir og veður flækja einföld verkefni og biðtímar geta reynst sérstaklega erfiðir fyrir skjólstæðinga heilbrigðiskerfisins. Í Vestmannaeyjum, þar sem bæði ég og konan mín störfum sem læknar og búum ásamt fjölskyldu okkar, ráða sjór og veður oft för í daglegu lífi og starfi. Fyrir marga á landsbyggðinni þýðir heilbrigðisþjónusta ferðalög, tapaða vinnudaga og skipulag sem fellur illa að fjölskyldulífi.

Þessi staða er ekki einskorðuð við Vestmannaeyjar heldur endurspeglar víða veruleika heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni um land allt. Nýleg umfjöllun um stöðu Sjúkrahússins á Akureyri sýnir glöggt að vandinn snýst ekki um skort á fagfólki eða aðdráttarafli stofnunarinnar. Þvert á móti er þar öflugur kjarni reynslumikilla sérfræðilækna, fjölbreytt verkefni og mannauður sem hefur í áratugi tryggt framúrskarandi þjónustu. Vandinn er hins vegar sá að kerfinu hefur verið leyft að þróast þannig að einstaka læknar bera ábyrgð á heilu sérsviði, eru til taks allan sólarhringinn allt árið og hlaupa til í frítíma sínum til að tryggja öryggi sjúklinga. Slík staða er hvorki sjálfbær né heilbrigð, sérstaklega á tímum þar sem sífellt meiri áhersla er lögð á jafnvægi milli atvinnu og einkalífs. Afleiðingarnar bitna ekki aðeins á fagfólki heldur líka á sjúklingum, sem eiga rétt á öruggri og stöðugri þjónustu til lengri tíma.

Tækifæri í tækninni - fjarlækningar

Þessi staða undirstrikar að heilbrigðiskerfið þarf að þróast í takt við samtímann og nýta þau tækifæri sem tæknin býður upp á. Fjarlækningar eru þar lykilþáttur og með þeim er hægt að leysa fjölmörg algeng læknisfræðileg vandamál á öruggan og skilvirkan hátt, án þess að kalla eftir ferðalögum eða auka álag á þá fáu lækna sem standa vaktina á staðnum. Fyrir íbúa landsbyggðarinnar, til dæmis Vestmannaeyinga, geta fjarlækningar sparað heilan dag, sérstaklega þegar veður og samgöngur setja strik í reikninginn. Fyrir lækna þýðir þetta betra skipulag, minni truflun og aukið öryggi í þjónustunni, á meðan kerfið í heild losar dýrmætan tíma fyrir þau bráðu vandamál sem raunverulega krefjast viðveru á stofu.

Á sama tíma er ljóst að álag á heilsugæslur og læknavaktir um land allt er orðið gríðarlegt. Þegar inflúensa og önnur árstíðabundin veikindi ganga yfir eykst eftirspurn hratt og biðlistar lengjast. Þar felst skýrt tækifæri til að nýta fjarlækningar enn betur til að sinna einfaldari vandamálum sem ekki krefjast líkamlegrar skoðunar, svo sem ráðgjöf, mat á einkennum, endurnýjun lyfja og eftirfylgni. Með markvissri notkun fjarlækninga er hægt að létta á álagi víða um land og tryggja að þeir sem þurfa á bráðri skoðun að halda fái hana hraðar.

Lýðheilsa er lykillinn

Fjarlækningar einar og sér duga þó ekki til að leysa vandann til lengri tíma. Til að ná raunverulegum og varanlegum árangri þarf að horfa á heilsu fólks í heild sinni. Heildræn nálgun er þar lykilatriði og byggir á því að styrkja fjóra grunnþætti heilsu: hreyfingu, næringu, svefn og andlega líðan. Þessir þættir ráða oft miklu um það hvort einstaklingar þurfi reglulega á heilbrigðisþjónustu að halda eða ekki. Nýjustu niðurstöður úr stóru norrænu rannsókninni NORMO 2025 sýna að lífsstíll Norðurlandabúa hefur þróast í óhollari átt síðustu ár, með aukinni líkamsþyngd, minni daglegri hreyfingu og meiri kyrrsetu, þrátt fyrir vaxandi vitund um mikilvægi heilsueflingar. Reynslan sýnir þó að þegar fólk fær markvissan stuðning, mælanlega eftirfylgni og skýrt utanumhald verða breytingarnar raunverulegar - lífsstílstengdum sjúkdómum fækkar, streita minnkar og álag á heilsugæslu og sjúkrahús léttist.

Þessar lausnir eru nú þegar til staðar, en ég hef ásamt frábæru teymi þróað bæði skilvirka fjarheilbrigðisþjónustu og heildræna heilsuþjónustu sem styður við þessa nálgun. Þær eru ekki keppinautar hefðbundinnar heilbrigðisþjónustu heldur öflug styrking hennar. Á stöðum eins og í Vestmannaeyjum geta slíkar lausnir dregið úr álagi á einstaka lækna, aukið samfellu í þjónustu og stuðlað að því að fagfólk endist lengur í starfi. Jafnframt geta þær gert störf á landsbyggðinni aðlaðandi til lengri tíma með betra skipulagi, skýrari ramma og raunverulegu jafnvægi sem heilbrigðisstéttir njóta sjaldan í dag.

Látum verkin tala

Þær þjónustur sem hér um ræðir eru í fullu samræmi við stefnu stjórnvalda, enda hafa bæði Alma D. Möller heilbrigðisráðherra og María Heimisdóttir landlæknir ítrekað lagt áherslu á stafrænar lausnir, forvarnir og einstaklingsmiðaða heilbrigðisþjónustu. Skýrsla ráðuneytisins um stafræna þróun undirstrikar að tíminn til aðgerða sé núna. En til þess að þetta verði að veruleika þarf skýrari forgangsröðun, einfaldari ferla og aukna samhæfingu innan heilbrigðiskerfisins. Lausnirnar eru til staðar, hugmyndirnar fjölmargar og fagfólkið tilbúið. Nú þarf að hlusta á reynslu lækna og landsbyggðarinnar og grípa til aðgerða áður en fleiri stoðir bresta.

Heilbrigðisþjónustan má ekki ráðast af sjólagi, veðri eða því hvort einn einstaklingur standi vaktina of lengi. Hún þarf að vera örugg, aðgengileg og mannvæn um allt land. Með því að sameina fjarlækningar, heildræna heilsuþjónustu og sterka staðbundna þjónustu getum við byggt heilbrigðiskerfi sem stendur undir nafni, léttir á fagfólki og þjónar fólki af sanngirni og framtíðarsýn.

Höfundur er læknir.