Verðbólga og vísitala eru samofin

Kreppan mikla  1930 var leyst með auknum kaupmætti. Fólk var ráðið í vinnu hjá ríkinu til að vinna verk sem ekki voru til áður. Það jók kaupmátt, verksmiðjur fóru að framleiða og gátu ráðið fleiri í vinnu sem jók hagvöxt. Kreppan var leyst en verðbólga „varð til“. Þessi aðferð er sú að auka peningamagn í umferð og hefur verið kennd við John Maynard Keynes hagfræðing.

Í kjölfarið á þessari lausn hafa sprottið mörg deiluefni og vandamál. Meginheiti verðbólgu er inflation sem rekja má til þess að eitthvað sé fyllt lofti eða blásið út. Vísitala er því að sama skapi innantóm og gerir í raun ekkert annað en að vera mælitæki á raunverulegt efnahagsástand ef allar breytur eru teknar inn í vísitölu. Vísitölutenging er því af hinu góða í raun ef rétt er að staði.

Verðbólga var ekki mikið þekkt hér á landi fyrr en eftir 1970. Hagvöxtur var mikill  áratuginn 1970 til 1980 eða um 5% og kaupmáttur ráðstöfunartekna 5,7% á ári.



Upp úr 1980 varð verðbólga hér að verulegu efnahagsmáli sem olli bæði miklum hagnaði og tapi fjölmarga sem áttu í viðskiptum.

Ef við miðum við vísitölu neysluverðs, sem þá hét vísitala framfærslukostnaðar, varð verðbólgan mest frá febrúar til mars 1983 það ár en vísitalan hækkaði um 10,3 % milli þessara tveggja mánaða. Það samsvarar yfir 220% verðbólgu á ári.

Launavísitala

Fyrirtæki stóðu ekki undir launahækkunum og um vorið 1983 var launavísitalan tekin úr sambandi en lánskjaravísitalan látin halda sér. Þessar vísitölur voru tengdar fyrir þann tíma sem gerði það að laun hækkuðu ef vísitala framfærslukostnaður hækkaði.

Þessi ákvörðun stjórnvalda hefur haft margvíslegar afleiðingar. Eftir þetta er vísitala bara að hluta til sama mælitæki og það var því þar er aðeins mæld verðlagshækkun en ekki kaupmáttur. Að tengja lán við svona vísitölu gerir launamann varnarlausan fyrir verðbólgu en lánveitandann að fullu varinn. Merkilegt má teljast að ekki hafi verið gripið í taumana fyrr og gerðar breytingar á einn eða annan máta til baka.

Árið 2008 þá voru inneignir í peningum í bönkum tryggðar en vísitalan var ekki fryst eins og hefði verið í samræmi þá. Önnur álíka aðgerð þar sem ákveðin hópur er tekinn út, varinn en aðrir skildir eftir.

Það er öllum ljóst hve mikill skaði það er fyrir launamenn að lán séu vísitölutengd en ekki laun þegar verðbólga fer af stað. Mikið er talað um að taka ekki lán í öðrum gjaldmiðli en laun eru greidd í. Hér er um að ræða sitthvern og ólíkan gjaldmiðil, króna og vísitölubundin króna.

Afl þeirra sem vilja rétta vísitölu eða að afnema vísitölutengingu er greinilega mun minna en afl þeirra sem vilja halda óbreyttri vísitölu. Fasteignavísitala hefur ekki verið aftengd neysluvísitölu eins og flest önnur lönd gera.

Vísitala er nánast ekki notuð í lánaviðskiptum í öðrum löndum og síst til neytenda. Vist er að vísitala væri ekki notuð nema að það komi lánveitanda, sem ræður för, til góða.

Betri gjaldmiðill    

Verðbólga hefur verið mjög lág hér á landi, í sögulegu samhengi, sé horft til síðustu áratuga. Það er því merkilegt að stjórnvöld noti ekki þetta tækifæri til að gera breytingar á vísitölunni. Þegar verðbólga er lág hafa breytingar minnst vægi. Ef vilji er fyrir því að  nota  vísitöluna  áfram í lánaviðskiptum þá ætti t.d. strax að taka fasteignavísitölu út úr neysluvísitölunni.  

Vextir eiga að geta verið mjög lágir hér á landi ef verðbólgu vísitala er notuð í lánaviðskiptum. Stærsti áhættuþátturinn er þar tekin út, verðbólgan.

Seðlabankinn hefur haldið uppi háu vaxtastigi til að spyrna gegn verðólgu. Segja má að tekist hafi vel til í því sambandi. Lágir vextir kalla í góðæri á þenslu t.d. hækkun fasteignaverðs. Fleira heldur þó uppi háu vaxtastigi hér á landi en  það er  lögbundin krafa um lágmarksávöxtun lífeyrissjóða.  Á  meðan svo er geta t.d. bankar sem fjármagna sig með lánum frá lífeyrissjóðum tæplega lækkað vexti.

Eitt er að hafa rétta vísitölu og rétt og sanngjörn viðmið en annað og meira mál er að hér sé ekki verðbólga. Vísitala hvernig sem hún er mæld skiptir engu máli ef ekki er nein verðbólga.