Víkurgarður og verndun íslenskra garða

Á liðnum vikum hefur mikil umræða átt sér stað í fjölmiðlum í tengslum við uppbyggingu hótels á Landsímareitnum sem mun rísa að hluta í gamla Víkurgarði við Kirkjustræti. Hér var kirkjugarður í meira en 1000 ár og er í dag skilgreint sem opið svæði til sérstakra nota. Athygli beindist að nýju að uppbyggingu Landsímareitsins þegar undirbúningur framkvæmda hófst skömmu fyrir sl. jól með lögbundnum fornleifagreftri í þeim hluta Víkurkirkjugarðs sem framkvæmdir ná til. Við tökum undir áhyggjur annarra sem hafa tjáð sig um málið að með fyrirhuguðum framkvæmdum á þessum stað sé hætta á að gengið verði á svæði í miðborginni sem hafa frá upphafi byggðar aldrei verið lögð undir byggingar. Sama gildir um Austurvöll sem þessar framkvæmdir snerta einnig.

Innan Félags íslenskra landslagsarkitekta (FÍLA) hefur um árabil starfað garðsöguhópur sem hefur m.a. aflað heimilda og skráð gamla garða og staði sem eru einkennandi fyrir ákveðin tímaskeið íslenskrar garðsögu. 29. júní 2012 voru samþykkt ný lög um menningarminjar, Lög nr. 80, þar sem búsetulandslag, skrúðgarðar og kirkjugarðar eldri en 100 ára eru flokkaðir sem minjar á afdráttarlausari hátt en í eldri lögum. Í kjölfarið vann garðsöguhópurinn að samantekt árið 2014 er ber nafnið „VERNDARGILDI NOKKURRA ÍSLENSKRA GARÐA“. Þar er ellefu elstu og þekktustu görðum landsins lýst en þeir eru allir um 100 ára gamlir. Garðarnir voru valdir vegna einstaks gildis þeirra fyrir garðsögu landsins. Þeir eru: Skriða í Hörgárdal - trjágarður frá því fyrir 1830, Víkurgarðurinn kirkjugarður í Reykjavík til 1839 síðar nefndur Fógetagarðurinn, Hólavallagarður í Reykjavík - fyrst grafið í hann 1838, Hressingarskálagarðurinn í Reykjavík - einkagarður frá því um 1865. Austurvöllur í Reykjavík - fyrsta almenningsrými á Íslandi 1875, Alþingisgarðurinn Reykjavík 1895, Múlakotsgarður í Fljótshlíð 1899, Trjáræktarstöðin á Akureyri eða Minjasafnsgarðurinn 1899, Skrúður á Núpi í Dýrafirði 1909, Lystigarður Akureyrar 1912, Hellisgerði í Hafnarfirði 1922 og Hljómskálagarðurinn í Reykjavík 1923.

Í framhaldi af þessari vinnu fékkst styrkur úr Fornleifasjóði sem nýttur verður til að dýpka þekkingu á varðveislu lifandi minja eins og gamlir garðar eru gjarnan kallaðir. Þekkingin á þessum görðum mun hjálpa okkur að bæta umgengni við viðkvæmar minjar og vinna að trúverðugri endurgerð þeirra. Með réttum vinnubrögðum munu garðarnir áfram vera lifandi í umhverfi sínu en um leið aðlagast nýjum kringumstæðum. Í samantekt um verndargildi Víkurgarðsins í Reykjavík í greinargerð FÍLA segir: Víkurgarður hefur gegnt breytilegu hlutverki frá upphafi byggðar og hefur mikið menningarsögulegt gildi. Á svæðinu hefur verið kirkjugarður, tilraunasvæði í garðrækt, einkagarður og almenningsgarður. Í dag hefur svæðið yfirbragð torgs í borg með steinlögðu yfirborði. Víkurgarður gegnir mikilvægu hlutverki sem almenningsrými í borginni.

Lágt verðmætamat

Staða Víkurgarðs nú er afleiðing úreltra og gamaldags viðhorfa - þar sem garðar eða hið ytra umhverfi hefur fengið lágt verðmætamat. Staðurinn hefur sannarlega gegnt margþættu hlutverki í gegnum aldirnar og er órjúfanleg tenging við upphaf byggðar í Reykjavík. Í Aðalstræti 16 á móts við garðinn eru varðveittar minjar landnámsbæjarins með sérstakri sýningu. Við kristnitökuna um árið 1000 bjó Þormóður allsherjargoði í Reykjavík og ber staðsetning kirkjugarðsins á hlaðinu við landnámsbæinn vitni um söguleg tengsl garðsins við landnám og síðar kristintöku. Þegar garðurinn var fullnýttur til greftrunar 1839 hófst nýtt mótunartímabil með tilraunaræktun nýs landlæknis í garðinum 1883. Þar fór fram mikil frumkvöðlastarfsemi á sviði garðyrkju á Íslandi og er silfurreynirinn gamli frá tíma ræktunartilrauna landlæknis og því eitt elsta tré Reykjavíkur.

Vegna sögu sinnar og staðsetningar í hjarta byggðarinnar í Reykjavík er mikilvægt að Víkurgarður njóti ákveðinnar friðhelgi og að í allri meðferð á garðinum sé nærgætni og umhyggja fyrir sögu staðarins höfð í fyrirrúmi. Víkurgarður er einn merkasti staður höfuðborgarinnar – staður umvafinn byggðarsögu, táknrænn fyrir þá virðingu sem við berum fyrir hvíldarstað forfeðra okkar. Andi staðarins og saga má ekki týnast í skarkala stundarhagsmuna.