Skattaskjól námsmannsins

Brottflutningur Íslendinga til útlanda hefur mikið verið til umræðu og þá sérstaklega í formi „spekileka“ – menntað fólk sem sér sér ekki fært að koma undir sig fótunum á Íslandi að loknu námi.

Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru ráðstöfunartekjur fólks með grunnmenntun 87,7% af ráðstöfunartekjum háskólamenntaðs fólks árið 2014 sem þýðir að menntun er lítið metin til launa á Íslandi. Námsmenn sem sækja háskólanám erlendis hafa því ekki ríka ástæðu til að flytja aftur til Íslands að námi loknu vegna lakra kjara og erfiðleika við að koma sér upp húsnæði. Sá sem lýkur námi hefur notið góðs af íslensku mennta- og velferðarkerfi frá barnæsku og það er töluvert tap fyrir þjóðfélagið af því að missa viðkomandi til annars lands þegar hann ætti loks að fara að skila einhverju aftur til samfélagsins.

Hvernig getum við stuðlað að því að fleiri íslenskir námsmenn setjist að á landinu að loknu námi?

Ein leið væri að leyfa námsmönnum að flytja með sér ónýttan persónuafslátt milli ára með svipuðum hætti og fyrirtæki geta fært tap milli ára til skattalækkunar. Námsmenn sem vinna einungis á sumrin ná almennt ekki að fullnýta persónuafslátt sinn, sem svo tapast ef þeir vinna ekki með námi.

Smámunir miðað við tapaðar tekjur

Sá sem stundar fimm ára framhaldsnám erlendis sem dæmi, á rétt á u.þ.b. fimmtíu þúsund króna persónuafslætti á mánuði. Ef persónuafslátturinn myndi ekki fyrnast um hver áramót söfnuðust upp þrjár milljónir króna á fimm ára háskólanámi, sem námsmaðurinn fengi svo að nýta eftir heimkomu. Hafi viðkomandi 500.000 krónur í mánaðarlaun, gæti hann eða hún t.d. unnið skattlaust í u.þ.b. eitt og hálft ár sem myndi þá hjálpa þessum einstaklingi að koma undir sig fótunum. Þessar þrjár milljónir sem ekki færu í ríkissjóð eru smámunir miðað við þær tekjur sem ríkissjóður tapaði ef umræddur námsmaður settist að erlendis til frambúðar. Þetta þyrfti þó að útfæra með einhverjum takmörkunum, svo sem með hámarks árafjölda á uppsöfnun og fyrningartíma persónuafsláttar við námslok.

Raunverulega má hugsa þetta eins og lán. Ríkið leggur út grunnkostnað, sem það fengi svo til baka með árunum í formi hærri skatttekna þar sem færri háskólamenntaðir flyttust á brott. Önnur leið að sama markmiði fælist í því að hafa afborganir af námslánum frádráttarbærar frá skatti.

Eitt er þó víst, að ef námsmanni sem lýkur framhaldsnámi erlendis býðst að koma til Íslands að námi loknu og vinna skattfrjálst eða á lágum sköttum í einhvern tíma mun sá væntanlega hugsa sig tvisvar um áður en hann afþakkar það boð.