Sjúkdómsgreiningardeildin

Í ljósi ítrekaðra endurskilgreininga á valdsviðum einstaka ráðuneyta er ekki úr vegi að velta því upp hvort sérmerktur rúllustóll Haraldar Johannessen — nefndur Ríkislögreglustjóri, skammstafaður RLS — eigi frekar heima undir hatti heilbrigðisráðherra en þess sem fer með gangagerð og gagnaleka. Helsta kappsmál RLS, krafan um forvirkar rannsóknarheimildir, varðar jú umfram allt lýðheilsu. Og um farsóttamundir sem þessar er það skylda hygginna yfirvalda að efla bæði heilsu og hreinlæti þjóðarkroppsins — halda hinu andlega jafnt sem efnislega lífsrými plágufrjálsu og vírusafríu.

Nýverið kunngjörði greiningardeild RLS mat sitt á líkunum á ekki svo útilokuðum hryðjuverkum. Mestu púðri er varið í Íslamska ríkið og óttann við mögulega innreið útrásarvíkinga hins nýstofnaða kalífadæmis á óspilltar eyjunnar lendur. Raunar eru íslamistarnir svo frekir um blek að aðrir sannir og vel meinandi „hatursmenn vestrænnar menningar“ hljóta að sameinast í hræðslu um að hellast að óbreyttu alveg úr lestinni. Öfgamenn af öðrum sauðahúsum fá þó smáklausur í skaðabætur, einna helst þeir sem staðsettir eru ýmist hægra- eða vinstramegin utan við þynningarsvæði borgaralegra stjórnmála — og loks þeir sem „telja sig stjórnleysingja,“ eins og skýrsluhöfundar komast að orði.

Þetta er ekki fyrsta táknið um efasemdir hinnar allajafna sannfærðu valdstjórnar. Í frægu nafnakalli Geirs Jóns Þórissonar — svartbók sem rituð var undir áhrifum gagnsæisstefnunnar — er anarkistum ósjaldan troðið í gæsalappir. Má það vera, hugsar sérann, að skríllinn hneigist í raun til stjórnleysis? Þannig heggur löggan í keimlíkan knérunn og lærður maður, Eiríkur Bergmann að nafni, sem kveðst viss um að margur stjórnleysinginn hafi aldrei bragðað vatn úr þeim brunni sem hann kennir sig við. Líkt og ef meðlimir barnatrúarkirkjunnar læsu aldrei bók bókanna er útkoma slíks vitaskuld firrt — eða öllu heldur sjúk.

Sjálfsblekking er illur sálrænn kvilli. Áratugum saman, jafnvel heila lífstíð, veltast fórnarlömb hans um í óbærilegum kvölum — eingöngu vegna þeirra heilsuskaðandi óra að þau séu önnur en þau eru. Sjálfsmyndin skekkist, sjálfstraustið sekkur, skaðinn sest sem brunasár á vöðvabólginn skrokkinn. Sökum alræmdrar sjónskekkju koma aðstandendur ósjaldan ekki auga á einkennin og sjá því engan sense í að leita viðeigandi meðferðar, eða — þegar tímasprengjan tifar — gera yfirvöldum viðvart. Þögnin vökvar illgresið, afskiptaleysið nærir, slefberar dreifa fræjum og vítahringurinn víkkar.

Hér passa tillögur RLS eins og flís við vænsta afturenda. Því rétt eins og forsoðnar kartöflur stytta suðutímann þá stytta forvirkar rannsóknir bilið milli vandamáls og lausnar — skapa aðstæður fyrir vökul augu, eyru og nasir valdstjórnarinnar til að nema rót vandans frekar en torstöðvaðan vöxtinn. Einhverjir gjalda eflaust varhug við þeirri útskúfunarstefnu sem glitti í árið 2009 þegar forvarnalöggur fóru um félagsmiðstöðvar Kópavogs og vöruðu varnarlausa unglinga við því að sælda nokkuð við stjórnlausar svartullar ókindur. En það er óþarfi: nú sækir nálgunin í fjallræðukristni og vill RLS að komið verði á þverfaglegum samráðsvettvangi lögreglu, félagsþjónustu og heilbrigðisyfirvalda svo stuðla megi að heilsubótum þeirra sem verða fyrir áhrifum róttækni — en það er pestin kölluð.

Auðvitað eru úrbótatillögur sjúkdómsgreiningardeildarinnar ekki þess megnugar að lækna meinið að fullu, enda hafa farsóttir alla tíð herjað á samfélög iðkenda siðaðrar vitundar. Og jafnvel þótt skilningur á orsökum þeirra og afleiðingum kunni að aukast — til að mynda benda splunkunýjar uppgötvanir til þess að dúllumýs, en ekki rottur, skuli undir fallöxina fyrir útbreiðslu svartadauða — er jafn líklegt að þeim verði með öllu útrýmt og að rottan slíti samvistum við sinn mennska betri helming. En orð eru til alls fyrst, eins og hughreystandi fréttaþulan minnti hlustendur á undir lok umfjöllunar RÚV um ógnarmat RLS. Skili mjúka nálgunin ekki tilætluðum árangri má svo alltaf snúa til herkænsku Mary Poppins sem Þórir Ingvarsson, margverðlaunuð samfélagsmiðlalögga, lýsti nýlega í TEDx fyrirlestri sem einskonar einkunnarorðum starfsvettvangs síns: skeið af sykri kemur lyfinu niður.